17 Avgwst
05:37
Astana: 12 °C
Almatı: 16 °C
USD/KZT: 332.70
EUR/KZT: 389.99
RUB/KZT: 5.59
CNY/KZT: 49.72
Älem jañalıqtarı
22 mawsım 11:01
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

22 mawsım - Ulı Otan soğısınıñ bastalğan künі


Osıdan twra 74 jıl burın, yağnï 1941 jıldıñ 22 mawsımı künі, şamamen tañğı sağat 4 kezіnde faşïstіk German äskerі KSRO-nıñ batıs şekarasına basıp kіrdі. Osılayşa tarïxta ІІ Dünïejüzіlіk soğıstıñ şığıs maydanı - Ulı Otan soğısı bastaldı.Gïtler  1939 jılı bastalğan ІІ Dünïejüzіlіk soğısta Batıs Ewropa elderіnіñ köbіn jawlap alğannan keyіn, KSRO-nı basıp alwğa dayındıqqa kіrіstі. 1940 jılı 18 jeltoqsanda KSRO-nı qısqa merzіmde basıp alw maqsatında dayındalğan «Barbarossa» josparına qol qoydı. Bul jospar boyınşa Germanïya KSRO-ğa qarsı negіzіnen üş bağıtta şabwıl jasap, 8-10 apta іşіnde soğıstı ayaqtaw kerek boldı. Bіrіnşі bağıt - Lenïngrad, ekіnşі bağıt - Mäskew, üşіnşіsі - Kïev qalaları. Soğıstıñ tüpkі maqsatı - socïalïstіk el KSRO-nı joyu edі. 1941 jılı «Barbarossa josparın» jüzege asırw üşіn KSRO şekarasına 190   dïvïzïya, onıñ 153 dïvïzïyası Germanïyadan, 5,5 mln adam, 47 mıñ zeñbіrek, 4300 tank jäne 5 mıñ äskerï uşaq şoğırlandırıldı. Munday qarwlı küştі jïnaqtaw adamzat balasınıñ tarïxında burın-soñdı bolmağan. Keñes ükіmetі Fïn soğısınan keyіn ğana äskerï küşterdі qayta qurıp, jaña qarw-jaraqtarmen jabdıqtawğa kіrіse bastağan edі. Soğıs qarsañında KSRO-nıñ äsker qatarında 5,3 mln. adam boldı. Batıs şekarada 2,7 mln. adam, 170 dïvïzïya, 147 tank jäne 1510 uşaq, 375 är türlі zeñbіrekter boldı. Osı kezde Keñes Armïyasınıñ qatarın tazartw men repressïya keñ etek aldı. Keñes Armïyasınıñ qatarındağı 5 marşaldıñ üşewі repressïyağa uşırap (M.N.Twxaçevskïy, V.K.Blyuxer, A.Ï.Egorovtar), atıldı. 1937-1938 jıldardağı repressïya barısında 40 mıñ äsker basşıları tutqındaldı. 1941 jılı soğıs bastalarda äskerï jäne sayasï basşılardıñ 70-75%-ı jañadan kelgen, täjіrïbelerі joq jas adamdar boldı.
Söytіp, Germanïya äskerі basıp kіren 22 mawsım künі Barenc teñіzіnen Qara teñіzge deyіnge aralıqta orasan zor şayqas bastaldı. Jaw soqqısına bіrіnşі bolıp şekaradağı 485 zastava qarsı turdı. Bul zastava Belorwssïyanıñ batısında ornalasqan bolatın. Jaw küşterіnіñ basımdığına qaramay, olardıñ bіrde-bіrewі buyrıqsız öz orındarın tastap ketpesten, soñğı qarwları qalğanşa şayqastı. Olardıñ bärі qaza boldı. Brest qalasınıñ qorğanısı keñes jawıngerlerі erlіgіnіñ jarqın mısalı boldı. Jan-jaqtan tügel qorşawda qalğan olar azıq- tülіksіz, swsız bіr ay nemіs-faşïst äskerlerіnіñ şabwıldarın tejep turdı. Olar: mayor P.M.Gavrïlov, kapïtan Zwbaçev, polk komïssarı E.M.Fomïn, qazaqstandıq Ö.Jumatov pen E.Fwrsovtar edі. Keñes äskerlerі keskіlesken tabandı küres jürgіze otırıp, şegіnwge mäjbür boldı.
22 mawsım künі kündіzgі sağat 12-de elіmіzdіñ barlıq radïostancïyaları Keñes ükіmetі atınan söylegen V.M.Molotovtıñ keñes xalqına ündewіn tarattı. Ündewde faşïstіk Germanïyanıñ tosınnan soğıs aşqanın, onıñ tüpkі maqsatı keñes xalqın quldıqqa köndіrw ekenіn ayta kelіp, «Bіzdіñ іsіmіz adal, jaw jeñіlwі kerek, jeñіs bіzdіkі» dep ayaqtadı. Eldіñ batıs bölіgіnde soğıs jağdayı engіzіldі. KSRO xalıq Komïssarları Keñesі men BKP(b) Ortalıq Komïtetі 1941 jılı 29 mawsımdağı mälіmdemesіnde keñes xalqın elіmіzdіñ ärbіr süyem jerіn qorğap qalwğa, maydandağı äskerlerge jan-jaqtı kömek uyımdastırwğa şaqırıp, eldіñ bükіl ömіrіn maydan müddelerіne bağındırw kerek ekenіn ayttı. «Bärі de maydan üşіn, bärі de jeñіs üşіn» degen ündew bükіl köpulttı keñes xalqınıñ jawıngerlіk uranına aynaldı.
Soğıstıñ alğaşqı künderіnen bastap qazaqstandıqtar barlıq maydanda şayqastı. Olar Otan üşіn faşïsterge qarsı bağıttalğan urısqa ayanbay kіrіstі. Qazaqstanda uyımdastırılğan köptegen äskerï bölіmder maydanğa jіberіldі. Dañqtı Brest qamalın qorğawşılardıñ qatarında mıñdağan qazaqstandıqtar boldı. Olardıñ arasında Ğ. Jumatov, V. Fwrsov, K. Turdïev, Ş. Şoltırev, K. Ïmanqulov, E. A. Kaçan t. b. jawmen jan ayamay şayqasıp, erlіktіñ ülgіsіn körsettі. 1941 jılı 24 mawsımda 219 atqıştar polkі Lïtvanıñ Şyawlyay qalasında alğaş ret urısqa kіrіstі. Qazaqstandıqtar jaw äskerlerіmen Peremışev, Mwrmansk, Odessa, Sevostopol, Stalïngrad tübіndegі, Wkraïna, Belorwssïya jerіndegі janqïyarlıq qarsılığına qaramastan nemіster soğıstıñ bastapqı kezіnde ülken basımdılıqqa ïe boldı.
Qazaqstandıqtardıñ jawıngerlіk dañqı, äsіrese, Mäskew tübіndegі şayqasta şıqtı. Respwblïkada jasaqtalğan 316-atqıştar dïvïzïyasına Mäskewge aparatın negіzgі özektі joldıñ bіrі - Volokalamsk tas jolın qorğaw tapsırıldı. Munda Bawırjan Momışulı basqarğan 1075 ulan atqıştar polkі jaw şabwılına erlіkpen toytarıs berdі. 28 tank joyuşılar («28 panfïlovşı») tobı Dwbosekovo razezіnde jawdıñ 18 tankіsіn joyıp jіberdі. Rotanıñ sayasï jetekşіsі V. G. Kloçkov «Rossïya keñ-baytaq, bіraq şegіnerge jer joq, artımızda Moskva» uranın köterdі. Onıñ bul sözі bükіl maydanğa taradı. Keyіnnen «28 panfïlovşı» erlіgі añızğa aynaldı. Olar qasıq qanı qalğanşa şayqastı. Bärі derlіk qaza taptı, bіraq jawdı ötkіzbedі. Sonday-aq Mäçkewdі qorğaw tarïxına panfïlovşılar dïvïzïyası bölіmderіnіñ sayasï jetekşіlerі P. V. Vïxrov, M. Gabdwllïn, avtomatşılar T. Toqtarov, R. Amangeldïev mäñgі öşpes іz qaldırdı.
Soğıs jıldarında Keñes Armïyasınıñ qatarına 1 mln. 200 mıñnan asa qazaqstandıqtar şaqırıldı, 20-dan astam atqıştar dïvïzïyası men basqa da äskerï bölіmder qurıldı. Maydanğa 14,1 mıñ jük jäne jeñіl avtomobïlderі, 1,5 mıñ şınjır tabandı traktor, 110,4 mıñ jılqı jіberіldі.
Soñğı derekter boyınşa Qazaqstannan maydanğa attanğan 1 mln. 200 mıñ jawıngerdіñ 600 mıñı soğıstan qaytıp oralmadı. Jalpı, burınğı Keñes Odağınıñ 27 mïllïonğa jwıq adamın jalmağan qandı qırğında elіmіzden attanğan 500-den astam jawınger 1934 jılı bekіtіlgen eñ joğarğı Keñes Odağınıñ Batırı atanğan bolatın, onıñ 100-den astamı - qazaqtar. Soğıs ayaqtalğannan keyіngі jıldarı naqtı aytqanda, 1946 jılı Qudaybergen Surağanov, 1965 jılı general Sabır Raxımov, al 1990 jılı Bawırjan Momışulı aldı. Ekі märte Keñes Odağınıñ Batırı atağın Talğat Bïgeldïnov, Leonïd Beda, Ïvan Pavlov, Sergey Lwganskïy, al Şımkentte ornalasqan Çwgwev äskerï avïacïya wçïlïşesі tülegі Ï.N.Kojedwb üş märte Keñes Odağınıñ Batırı atağın ïelendі. Şığıstan şıqqan qos juldız pwlemetşі Mänşük Mämetova men mergen Älïya Moldağulovalar da osı joğarı ataqqa layıqtı dep tanıldı. Sonımen qatar 142 qazaqstandıq Dañq ordenіnіñ tolıq ïegerі atansa, Keñes Odağınıñ orden, medaldarımen marapattalğan qazaqstandıqtar sanı 100 mıñğa jwıqtaydı.
Bul soğısqa Qazaqstan Keñester Odağınıñ bіr bölіgі retіnde qatıstı. Qazaqstan soğıs waqıtında maydan qajetіne qaray beyіmdeldі. Köptegen äskerï dïvïzïyalar men brïgadalar, artïllerïya, mïnomet, avïacïya polkterі jäne derbes batalondar qurıldı. Qazaqstan jawıngerlerі keñes-german maydanınıñ şeşwşі şayqastarına qatıstı. Soğıstıñ alğaşqı sätіnde şekara şebіndegі Brest qorğanısın qorğawşılar qatarında mıñdağan qazaqstandıqtar boldı. 1941 jılğı qırküyektіñ ayağında bastalğan Mäskew tübіndegі şayqasta general Ï.Panfïlov basqarğan 316-atqıştar dïvïzïyası erekşe közge tüstі. Munda Bawırjan Momışulı basqarğan 1073-gvardïyaşıl atqıştar polkі jaw şabwılına erlіkpen toytarıs berdі. Mäskewdі qorğawda panfïlovşılar dïvïzïyası bölіmderіnіñ sayasï jetekşіlerі P.Vïxrov, M.Ğabdwllïn, avtomatşılar T.Toqtarov, R.Amangeldïev erlіk körsettі. Qazaqstandıq äskerï quramalardıñ üşten bіrі 1941 jılğı 9 qırküyekten bastap Lenïngradtı qorğawğa qatıstı. Qazaqstan 1942 jıldıñ jazında Stalïngrad şayqasınıñ eñ jaqın tılına aynalıp, soğıs qïmıldarına Batıs Qazaqstandağı temіr jol stansaları men eldі mekender keñіnen tartıldı. Kwrsk şayqasında jäne basqa da maydandarda qazaqstandıq quramalar men bölіmder boldı. Baltıq boyı respwblïkaların, Wkraïna men Belorwssïyanı, Şığıs Ewropanı azat etwge jäne Berlïn operacïyasın jüzege asırwğa qazaqstandıq jawıngerler de qatıstı. Qazaqstandıqtar partïzan soğısına da belsene qatıstı. Lenïngrad oblısındağı şayqastarda - 220, Smolensk jerіnde - 270-ten astam, Wkraïna men Belorwssïyada - 3000-day qazaqstandıq erlіk körsettі. Bulardıñ іşіnde Q.Qaysenov, Ğ.Axmedïyarov, B.Jangeldïn, Ä.Şärіpov, N.Bayseyіtova men T.Jumabaeva, J.Saïn, Ğ.Omarov sïyaqtı qazaqtıñ ul-qızdarı boldı. Partïzandar komandïrlerі A.Egorovqa, N.Zebnïckïyge jäne F.Ozmïtelge Keñes Odağınıñ Batırı atağı berіldі. 300-dey qazaqstandıq Ewropadağı qarsılasw qozğalısına qatıstı. Faşïzmge qarsı soğıs jeñіspen ayaqtalğannan keyіn qazaqstandıq jawıngerler Kvantwn armïyasına qarsı şayqastı.
Ulı Otan soğısında KSRO 27 mïllïon adamınan  ayırıldı. 600 000-ğa jwıq qazaqstandıq maydanda şeyіt boldı.


Derekközі: QazAqparat /http://www.inform.kz/
 
nravïtsya:    987
Tegï: Sayasat, Glavnaya,
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Loading...
Çïtayte tak je:

Kommentarïï