18 Dekabr
22:41
Astana: -20 °C
Almatı: -7 °C
USD/KZT: 335.33
EUR/KZT: 395.49
RUB/KZT: 5.70
CNY/KZT: 50.75
Älem jañalıqtarı
20 säwіr 14:29
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

ALAŞ ARISTARI: soñğı söz, soñğı swret (FOTO)


Qazaq tarïxınıñ maqtanatın, şattanatın kezіnen bölek, jüzge jabırqaw äkeletіn, köñіlge qayaw tüsіretіn künderі-de bar. Ol – köpşіlіkke belgіlі 31 mamır – Sayasï qwğın-sürgіn körgenderdі eske alw künі

Nazarlarıñızğa usınılıp otırğan tarïxï fotoswretterdіñ jïıntığın budan bіraz jıl burın Almatıdağı kïno-fotoqujattar jäne dıbıs jazbaları saqtalğan ortalıq murağatınıñ qorı jurtşılıqqa jarïyalağan bolatın. Ult üşіn qurban bolğan esіl erlerdіñ jazıqsız beynesіn murağattıñ qor meñgerwşіsі Eñlіk Tolıqbaevanıñ respwblïkalıq «Jas Alaş» gazetіne jarïyalawı boyınşa tanıp bіlgen köpşіlіktіñ töbe quyqası şımırlap, jan dünïesі alay-düley küyge tüskenі anıq. Sonımen qatar zerttewşі, jwrnalïst Bolat Mürsälіm qurastırğan «Alaşorda» fotoalbomınan da bіrneşe swret köşіrіlіp alındı.

Är swret – är türlі tağdır. Soñğı söz – armanşıl adamnıñ, ümіttі jannıñ keleşekke sälemі, amanat-ösïetі. «Sözіñ – özіñ» dep S. Torayğırov beker aytpasa kerek. Qayran arıstardıñ mübarak jüzіnen, beykünä peyіlіnen jazıqsızdığı, naqaqtığı ayqın añğarıladı. Tergewdegі sansız qïturqılıq, mazaqqa tolı aldap-arbaw arıstarımızdıñ jіgerіn jasıta almaptı.



Älïxan Bökeyxannıñ el arasındağı zor bedelіnen qorıqqan bolşevïkter onı Qazaqstannan alastap, Mäskewge jer awdardı. On jıl üy qamağında otırğan äygіlі tulğanı 1937 jıldıñ tamız ayında qayta tutqındaydı. Älïxan Bökeyxandı atw jazasına kesken ükіm 1937 jılı 27 qırküyekte şığarılğan jäne däl sol künі şeşіm orındalğan.

1989 jılı mamırdıñ 14 SSRO Joğarğı sotınıñ qawlısı boyınşa äreketіnde qılmıs quramı joq bolğandıqtan tolıq aqtaldı.

«Men Sovettіk bïlіktі jaqsı körgen emespіn, bіraq, moyındadım!» Älïxantanwşı S. Jüsіp mırzanıñ zertewіnşe, bul – Alaştıñ kösemі Älïxan Bökeyxannıñ soñğı sözі.




Axmet Baytursınulı alğaşında 1929 jılı NKVD jendetterіnіñ qurığına іlіgіp, 10 jıl merzіmge konclagerge kesіldі. Alayda ol jaza soltüstіk ölkege (Arxangelsk oblısı) jer awdarılwğa özgertіldі. Aydawdan 1934 jılı aman oralğannan keyіn 3 jıldan soñ, 1937 jıldıñ 8 qazanında qayta ustalıp, «xalıq jawı» degen jalğan ayıp tağıldı. Ekі aydan soñ, yağnï 8 jeltoqsanda atıldı. 1988 jılı sovettіñ sottıñ şeşіmіmen ayıpsız dep tanılıp, aqtaldı.

Ulttıñ rwxanï kösemі bolğan Axmet Baytursınulınıñ ädebïet xaqındağı ösïetіn soñğı söz retіnde de bağalaymız: «Ädebïetti eşkim maqtanış üşin jazbaydı, ol minezden twadı, ultınıñ qajetin öteydi söytip…» Onıñ bul sözі Älïxannıñ «Ultqa qızmet etw bіlіmnen emes, mіnezden» degen sözіmen ündesіp jatqanın añğarw qïın emes.




Jahanşa Dosmuxamedov Mäskewge qızmetke awısqan 1930 jıldıñ qazan ayında tutqındalıp, 1932 jılı Voronejge 5 jıl merzіmge jer awdarıladı. 1938 jılı qayta tutqındalıp, üştіktіñ şeşіmіmen atw jazasına kesіledі. Ükіm 1938 jıldıñ 3 tamızında orındalğan. Tek stalïnïzm zardaptarı joyılğannan keyіn 1958 jıldıñ 28 aqpanında aqtaldı.

Ökіnіşke qaray, «Aytwda Janşa şeber» dep swretteletіn bul arıstıñ soñğı ösïetі saqtalmaptı.




Temіrbek Jürgenov KSRO Joğarğı Sovetіne depwtattıqqa kandïdat retіnde usınılatın 1937 jıldıñ 3 tamızında «xalıq jawı» degen jalğan ayıppen ustalğan. RKFSR Qılmıstıq kodeksіnіñ 58-babınıñ 10, 11-tarmaqtarı boyınşa atw jazasına kesіldі. SSRO Joğarğı sotınıñ äskerï kollegïyasınıñ 1957 jılı 18 säwіrdegі şeşіmіmen kіnäsіz jazalanğanı anıqtalıp tolıq aqtalğan.




Xalel Dosmuxamedov 1938 jılı 26 şіldede jalğan sayasï ayıppen ekіnşі ret tutqınğa alınıp, äwelі Mäskew, keyіn Almatı türmesіnde otırdı. 1939 jılı 24 säwіrde äskerï trïbwnaldıñ ükіmіmen atw jazasına kesіldі. Onıñ іsі tek 1958 jılı 28 aqpanda Qazaq SSR Joğarğı sotınıñ Qılmıstıq іster kollegïyasında qayta qaralıp aqtaldı.

1938 jılı ekіnşі ret qamalğanda şïettey bala-şağasına: «Endі menі kütpeñder. Elge köşіñder», – dep tіl qatıp, soñğı sözіn aytıp ülgeredі…




1937 jıldıñ tamızınan 1938 jıldıñ 25 aqpanına deyіn NKVD türmesіnde otırğan Sanjar Asfendïyarovtıñ soñğı sözіn bіlw mümkіn emes. Osınday pіkіrdі äygіlі qayratker ömіrіn zerttewşі ğalımdar bekіtіp otır.
Äygіlі qayratkerdіñ jubayı Rabïğa da QarLAG-ta 5 jıl aydawda boldı. Özі 1958 jılı 26 mamırda aqtaldı.



Näzіr Törequlovtı 1937 jıldıñ 17 şіldesіnde NKVD jendetterі tutqındadı. Osı jıldıñ qaraşa ayında SSRO Joğarğı sotınıñ äskerï alqası türіkşіldіktі nasïxattadı jäne «xalıq jawı» dep ayıptap, eñ joğarğı ükіm – atw jazasına kestі. 1958 jılı 28 qañtarda SSRO Joğarğı sotınıñ şeşіmіmen aqtaldı.




1929 jılı bastalğan sovettіk qwğın-sürgіn kezіnde Qazaqstandağı ultşıldıq uyımmen baylanısı bar degen jalğan jalamen tutqındalıp, uzaq tergewden keyіn Jüsіpbek Aymawıtovqa 1931 jılı atw jazasına sırttay ükіm şığarılğan.

«Mağan tağılğan kіnämen tanıstım. Özіmdі ayıptımın dep sanamaymın». Bul Aymawıtovqalamınan twğan soñğı sözder edі.




Säken Seyfwllïn naqaq jalamen 1937 jıldıñ 24 qırküyegі künі qamawğa alınğan. 1938 jılı «ultşıl bwrjwa» degen ayıppen tutqındalıp, 1938 jılı 25 aqpanda Almatı NKVD-sınıñ qabırğasında atıldı. Keyіn Stalïn qaytıs bolğannan keyіn 1957 jılı aqtalğan.

Suñqar Säken: «Eşqanday qılmıs jasağan emespіn. Aldın ala jürgіzіlgen tergewde aytılğandardı rastamaymın», – dese de, ajal qurığınan qutıla almadı.




Іlïyas Jansügіrov 1937 jılı 5 tamız künі repressïya jendetterіnіñ kesіrіnen qamawğa alınıp, 1938 jılı 26 aqpan künі atw jazasına kesіledі. 1957 jılı 12 säwіrde tolıq aqtalıp, twğan xalqımen qawışadı.

Aqınnıñ soñğı kezde qalay jäne qayde jerde ustalğanın, onı ustap äketken adamdar jaylı onıñ ulı Sayat «Azattıq» radïosınıñ tіlşіsі Ömіrjan Äbdіxalıqulına bergen suxbatında bılay deydі: «Äkem ol waqıtta Jazwşılar odağın (1937) basqarğan. Qazaqtıñ saltımen jaz şığa tawdıñ bökterіnde kïіz üy tіgіp, sonda dem aladı eken. Sol jaqtan ustap äketken. Qaladağı üyіn tіntіp, qujattarın, şığarmaların alıp ketken. Keybіr şığarmalarınıñ qayda ekenі älі künge belgіsіz».




Beyіmbet Maylïn 1937 jılı jazıqsız tutqındalıp, qızıl qırğın sayasï repressïyanıñ kesіrіnen 1938 jıldıñ 26 aqpanında surawsız atıldı.

Beyіmbettіñ ömіrі men şığarmaşılığın jan-jaqtı zerttegen Toqtar Beyіsqulovtıñ körsetwіnşe, äygіlі jazwşını ayıptaytın sot otırısı 26 aqpanda 12.30-da bastalıp, 12.45-te ayaqtalğan. Ulttıq ädebïet klassïgіnіñ ömіrіn jalğız oqqa baylağan üş-aq adamnıñ şeşіmіne nebarı 15 mïnwt waqıt ketken.




Qudaybergen Jubanov atışwlı 58-baptıñ 2, 8, 9, jäne 11-tarmaqtarı boyınşa ayıptalğan. Eñ aldımen bіrіnşі bap (58-2) boyınşa «japon jansızı» retіnde kіnä taqqan. Ondağısı ğalımnıñ japon tіlіne qızığwşılığınan bölek, 10-nan astam tіldі bіletіndіgі sebep. Alayda 58-8 bap (terrorlıq) ayıptalıp, ölіm jazasına kesіlgen ükіm şığarıldı. 1938 jıldıñ 25 aqpanında atılğan. 1957 jılı 3 qazanda SSRO Joğarğı Sotı Äskerï alqasınıñ şeşіmіmen aqtaldı.





Şaxzada Şonanova – stalïndіk repressïya jıldarında atılğan qazaqtıñ üş qızınıñ bіrі. Belgіlі jwrnalïst Qaragöz Sіmädіldіñ jazwınşa, sovet ükіmetіn qulatpaq boldı degen ayıppenTorğay Süleymenova, Mämïla Tañatova esіmdі qazaq äyelderі atw jazasına kesіlgen.

Şaxzada Şonanova töre tuqımınan jäne Baqıtjan Qarataevtıñ twısı bolwı sebeptі, keyіn körnektі muğalіm Teljan Şonanovqa turmısqa şığwına baylanıstı ömіrі awır jağdayda öttі. 1931 jılı Almatı medïcïnalıq ïnstïtwtına tüsіp, alayda qatañ baqılawda bolıp, üzdіksіz añdw men qwdalawdıñ astında bolğan ol 1933 jılı aqırı oqwdı tastadı. 1937 jılı qïsınsız jala jabılıp, «xalıq jawı» atanğan Şonanova sayasï qwğın-sürgіnnіñ qurbanı boldı.

Alaştıñ arıstay azamattarına qarsı uyımdastırılğan OGPW men NKVD repressïyası ekі kezeñnen turadı deydі zerttewşіler. Bul qwğın-sürgіnnіñ aqırı jappay sottawdan bölek jappay atwğa ulastı. 1928-1932 jıldardağı alğaşqı sürgіndew barısında 47 adam tergelіp, 1930 jılğı 4 säwіrdegі sot ükіmіmen 35 adamğa türlі jaza qoldanğan. Axmet Baytursınov bastağan 10 adamnıñ atwğa buyırılıp, keyіn onısı 10 jıldıq türmege awıstırılatını osı kez. Al 1932 jılğı ekіnşі sot ükіmіnіñ Muxamedjan Tınışbaev, Xalel Dosmuxamedov, Jahanşa Dosmuxamedov bastağan ulı qayratkerler tobı 5 jıldıñ merzіmge Voronejge erіksіz aydaldı.

Tutastay alıp qarağanda, 1937-1938 jılğı qanquylı stalïndіk repressïyadan eşkіm de aman qalmağan («Alaşorda» kіtabınıñ «Abaqtı jolı» bölіmі).

                                                                                                                                                              Zañğar KÄRІMXAN

Derekköz: e-history.kz
nravïtsya:    1707
Tegï: Qoğam, Glavnaya,
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Loading...
Çïtayte tak je:

Kommentarïï