21 Sentyabr
14:45
Astana: 23 °C
Almatı: 23 °C
USD/KZT: 341.61
EUR/KZT: 410.27
RUB/KZT: 5.90
CNY/KZT: 51.98
Ekonomïka
11 aqpan 10:25
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Älemdіk ekonomïkada bolğan eñ іrі dağdarıstar


Dağdarıs — älem ekonomïkası üşіn jïі kezdesetіn jağday emes. Degenmen kez kelgen ekonomïkalıq küyzelіs memlekettі sonıñ ıñğayına qaray äreket etwge mäjbürleydі. Memleketterdegі qïındıqtar bіr-bіrіne ıqpal etіp, älemdegі ekonomïkalıq küyzelіstіñ twındawına sebep boladı. Al älem boyınşa bіr-bіrіne ıqpal etken eñ іrі dağdarıstar qay jıldarı boldı? Bul twralı 7kun.kz tolığıraq jazadı. 

1857–1858 jıl. Älemdegі alğaşqı ekonomïkalıq dağdarıs

1857 jıldıñ küzіnde AQŞ-tıñ qor narığındağı bağa belgіlenіmі quldıradı. Munıñ sebebі — temіr jol akcïyalarınıñ alıpsatarlıqqa uşırawı jäne osıdan keyіngі amerïkalıq bank jüyesіnіñ küyrewі. Däl osı jılı amerïkalıq kompanïyalardıñ akcïyalarına ïnvestïcïya salıp otırğan Anglïya bïlіgі de dağdarısqa uşıradı. Osıdan soñ küyzelіs Germanïyağa kelіp jettі.



1849 jıldan bastap AQŞ-tıñ ekonomïkası öte jıldam damïdı. Bankter käsіpkerlіktі qarjılandırwğa kіrіstі. Alayda astıq tuqımınıñ bağası quldırawı nesïe alğandardardıñ qarızdarın tölewіne mümkіndіk bergen joq. Xalıq arasında dürbeleñ twıp, jan saqtaw üşіn urlıqqa barw jïі kezdestі.  Ogayo ştatındağı provïncïyalıq banktіñ qazınaşısı aqşanı jımqırw sebeptі bank özіn bankrot dep jarïyaladı. Jartı ay іşіnde 200 bank jabılğan. Nesïelendіrw sayasatı toqtatıldı. Al qarjını tek 100 payız jıldıq eseppen alwğa bolatın edі.

1857 jıldıñ 13 qazanınan bastap xalıq öz salımdarın alıp, banknottardı altınğa ayırbastay bastadı. Vekselderdіñ barlığı qolma-qol aqşağa aynaldırıldı. Tañerteñ ğana öz mіndetterіn orındap, aqşa taratıp otırğan Nyu-York bankі jumıs künі ayaqtalğanda bankrot boldı.   Qor bïrjasında akcïya kwrstarı quldıradı. Amerïkadan keyіn  Anglïya bankterі de bankrot boldı. Toqıma jäne avto öndіrіsі toqırawğa uşıradı. Al 1957 jıldıñ jeltoqsan ayında dağdarıs Germanïyağa kelіp jettі.

Nätïjesі: Degenmen dağdarıs waqıtı tım uzaqqa barğan joq. 1958 jılı amerïka bïlіgі qalpına kele bastadı.  Bankrot bolğan käsіporındar ornına basqa kompanïyalar keldі. Anglïya bastapqı kezde jağdaydı qayta qarjılandırw boyınşa şeşwdі qolğa alğanmen, keyіn banknottar emïssïyası jolın tañdadı. Al Germanïyanı dağdarıstan  nesïenі kümіspen berw arqılı Avstrïya qutqarıp qaldı.

1873–1896 jıl. Uzaq merzіmdі depressïya 

1873 jıldıñ mamır ayında Venanıñ qor bïrjasında bağa quldırawınıñ äserіnen uzaq waqıtqa sozılğan tarïxï qarjılıq dağdarıs bastaldı. Sebebі — Avstro-Vengrïya men Germanïya elіnde jıljımaytın mülіk narığınıñ qarqındı öswі. Qurılıs jürgіzwşіlerge köptep nesïe berіldі. Bіra olardıñ köpşіlіgі esepsіz tölenbey jattı. Osılayşa Ewropada bastalğan küyzelіs AQŞ-qa, odan soñ Resey elіne jettі.



XІX ğasırdıñ soñında Awstro-Vengrïya, Germanïya jäne Frncïya bïlіgі qurılısı üşіn mölşerlemenі arttırdı. Nısandı salwşılarğa nesïe beretіn bankter aşıldı. Alğaşqı ïpoteka qağazı da osı jılı payda boldı. QUrılıs kompanïyalardıñ qarızdarı köbeye bastadı. Artınşa, jıljımaytın mülіk bağası köterіlіp, 1873 jıldıñ 9 mamırında Venanıñ qor bïrjası quladı. Soñınan Amsterdam men Cyurïx narığı qudıradı. Osıdan soñ Ewropa bïrjalarında dürbeleñ bolıp, germanïyalıq bankter amerïkalıqtarğa bergen qarız merzіmіn uzartwdan bas tarttı. Söytіp, dağdarıs AQŞ-qa qadam bastı.

1873 jıldıñ qırküyegіnde amerïkalıq temіrjol developerі, ïnvestïcïyalıq Jay Cooke & Co. kompanïyası qarızın ötey alğan joq. Bağa belgіlenіmі quldırağan soñ, Nyu-Yorktіñ qor ortalığı jabıldı. Orta jäne şağın bïznester üşіn nesïe berіlmeytіn boldı. Jumıssızdıq deñgeyі 25-30 payızğa jettі.

Nätïjesі: Alayda bul dağdarıstan da qutılwğa mümkіndіk twdı. Qarjı dağdarısınan şığwda amerïkalıq іrі bankïrlerdіñ bіrі Dj.P.Morgannıñ äserі köp bolğan desedі. Ol AQŞ-tıñ qarjı mïnïstrlіgіne 62 mln dollar altın jetkіzgen. Bul qarızdardan qutılwğa kömektesedі. Osıdan soñ bіrtіndep korporacïyalar aşıla bastaydı. Bіrneşe jıl ötken soñ Edison General Electric Company-nı quradı. 1896 jılı AQŞ-tıñ alğaşqı Dow Jones Industrial Average ïndeksі tarïxqa enedі.

1907 jılğı Ulı dürbeleñ 

Bіrneşe sarapşılardıñ sözіnşe, osı jılı tarïxtağı eñ ülken dağdarıs orın aladı. Küyzelіs bіrden 9 memleketke äser etedі. Sebebі  — Anglïya bankі özderіnіñ altın rezervterіn tolıtırw maqsatında esep mölşerlemesіn 1906 jılı 3,5%-dan 6%-ğa köteredі. Sonday-aq, San-Francïskoda bolğan jer sіlkіnіsі äserіnen jıljımaytın mülіktі saqtandırw kelіsіm-şarttarı boyınşa qarjı tölemі 1906 jılı Ulıbrïtanïyanıñ qarajatınıñ şetelge ketwіne sebepşі boldı. Osı sebeptі de Anglïya esep mölşerlemesіn ekі ese arttırdı.

 1907 jılı Nyu-Yorktıñ qor narığı küyrep, küyzelіs 6 ayğa sozıldı. Toğız ay іşіnde Dow Jones Industrial Average ïndeksі 40%-ğa deyіn tömendedі. Dağdarıstıñ äserіnen kommercïyalıq kompanïyalar zardap şege bastadı. Xalıq bank jüyesіn qoldanwdı şettettі. Osınıñ saldarınan bank sektorı bankrotqa uşıradı. Qarjı ïnstïtwttarındağı qarjı jetіspewşіlіgі memlekettegі dağdarısqa alıp keldі.

J1-3

Qarjı mïnïstrlіgі memlekettі dağdarıstn şığarwğa qawqarı jetpey, AQŞ prezïdentі Teodor Rwzvelt mïnïstrlіk arqılı eldegі eñ іrі qarjı olïgarxı Djon Pïrpont Morgannan kömek suradı. Ol bankterge 10 payızdıq jıldıq mölşerlememen 25 mln dollar kölemіnde qarjı berdі. Sondy-aq, іrі akcïyalardan bas tartwdı usındı. 1907 jıldıñ jeltoqsan ayında narıqtağı jağday rettele bastadı.

Nätïjesі:
25 bank pen 17 trest bankrot boldı;
Ştattağı jumıssızdar sanı 8%-ğa arttı.
Ulıbrïtanïya men AQŞ-ta öndіrіs kölemі 15% jäne 6%-ğa qısqardı;
1913 jılı AQŞ-ta ortalıq bank — Federaldı rezervtі jüye qurıldı.

1929-1933 jıl.  Ulı küyzelіs

Ulı küyzelіs 1929 jılı bastalıp, 1933 jılğa deyіn sozıldı. Osığan deyіngіdey ulı derjava AQŞ-ta bastaldı. Ädette «Ulı küyzelіs» termïnі Amerïkağa ğana qatıstı qoldanıladı, özge elderde älemdіk dağdarıs dep esepteledі.

Merrill, Lynch & Co sındı tanımal ïnvestïcïyalıq kompanïyalardıñ ïesі Çarlz Merrïll özіnіñ klïentterіnen joğarğı bağanı usına otırıp akcïyalardı satwdı usınadı. Sebebі ol eldegі dağdarıs bolatının bіlgen edі. 1929 jıldıñ qazan ayında Nyu-York qor bïrjasında ülken özgerіster orın alıp, akcïya kwrsı quldıradı. Bul kün tarïxa «qara beysenbі» dep ataldı. AQŞ Prezïdentі Gerbert Gwver xalıqqa jodaw jasap, bïrjadağı jağdaydı ekonomïkalıq mäsele emes, texnïkalıq sebep dep tüsіndіrdі.

1227642055_01

Şalva Kwrtïşvïlï attı jazwşınıñ maqalasında berіlgen mälіmet boyınşa, Nyu-York qor bïrjasındağı akcïyalardıñ bağa belgіlenіmі 1 qırküyekte 9 mlrd dollarğa teñ bolğan. 1932 bul san 16 mldr dollarğa jetedі. Akcïya ïelerі 74 mlrd dollar kölemіnde şığın şegedі. Soñğı san dünïjüzіlіk soğıs kezіnde ekі ese östі. Amerïkanıñ ulttıq kіrіsі 1929 jıldan 1933 jılğa deyіn 87,8 mlrd dollardan 40,2 mlrd dollarğa tömendeydі. 135 mıñğa jwıq käsіporındar men qarjı kompanïyaları şığınğa uşıraydı. Tіptі bіrde-bіr kіşіgіrіm orındardıñ özі bul dağdarıstan aynalıp şığa almaydı.

Dağdarıs jumıssızdar sanınıñ artwına äkeldі. 1932 jıldıñ basında Gerbert Gwver jağdaydı aldın alw üşіn bağdarlama uyımdastırmaq boladı. Alayda budan eş nätïje bolmaydı. 1933 jılğı esep boyınşa jumısqa qabіlettі xalıqtıñ 17%-ı jumıssız qaldı.

Nätïjesі:

Üş jıl іşіnde 4835 bank bankrot boldı;
AQŞ-tıñ özіnde ğana 109 fïrma tarap kettі;
Eldegі jumıssızdardıñ sanı 35 mln adamğa jettі;
Öndіrіs belsendіlіgі AQŞ-ta 46%-ğa, Ulıbrïtanïyada 24%-ğa, v Germanïyada 41%-ğa, Francïyada 32%-ğa qısqardı.

1973-1975 jıl. Energetïkalıq dağdarıs

1973 jılı älemde alğaş ret energetïkalıq dağdarıs orın aldı. Buğan OPEK elderіnіñ munay öndіrіsіn azaytwı äser ettі. Munay öndіrwşі elder qara altındı az mölşerde öndіrw arqılı älemdіk narıqta bağanı ösіrwge tırıstı. 1973 jıldıñ 16 qazanında munay bağası barrelіne 3 dollardan 5 dollarğa deyn östі. 1974 jılı bağa 12 dollarğa jettі.

AQŞ, Anglïya, Germanïya, Japonïya jäne Batıs Ewropa elderіn jaylağan ekonomïkalıq dağdarıs bastaldı. Munı ekonomïster  1929-1933 jıldardağı «Ulı küyzelіspen» salıstırdı.
all_shortly-04

AQŞ-ta bankrot bolğan bankter sanı 1974 jılı 1973 jılmen salıstırğanda 6%-ğa, Japonïyada — 42%, Germanïyada — na 40%, Ulıbrïtanïyada — 47%, Francïyada — 27%-ğa östі. Saldarınan qarjı salasında, nesïe narığında köptegen bïrjalıq küyrew orın aldı. 1974 jılğı dağdarıs kommercïyalıq bankterge 2 mlrd dollar kölemіnde şığın äkeldі.

Nätïjesі:
1973 jılı bolğan munay dağdarısı alğaşqı energetïkalıq dağdarıs boldı;
Ştatta özderіnіñ jeke mülіkterі men üylerіn saqtap qalwğa mümkіndіk beretіn jeke tulğalardıñ bankrot bolw twralı zañ şığarıldı;
1974-1975 jıldarı AQŞ-tıñ 21 mıñğa jwıq іrі jäne orta kompanïyası bankrot boldı.

2007-2009 jıl. Ulı toqıraw

2007 jıldıñ jazında bastalğan älemdіk dağdarıs «Ulı toqıraw» dep ataldı. Bul AQŞ-tıñ ïpotekalıq turğın üy narığındağı ülken küyzelіsten bastaldı. Al 2008 jıldıñ köktemіnde dağdarıs älemnіñ barlıq elіnde orın aldı.

2008 jılı AQŞ-tıñ turğın üy narığı jeke bağasınıñ 18 payızın joğaltıp, 11,2 trln dollarğa teñ boldı. Narıqtıñ munday därejege jetwі Ekіnşі dünïejüzіlіk soğıstan keyіngі orın alğan alğaşqı jağday edі. Federaldı rezervtі jüye üy şarwaşılığın arnayı baqılawğa aldı.

2008 jıldıñ küzіnde amerïkalıq Lehman Brothers bankі qarızğa batıp sotqa özderіnіñ bankrot bolğanı jäne kredït berwşіlerden qorğaw twralı ötіnіş jіberdі. Osıdan soñ Merrill Lynch jäne  Morgan Stanley bankrot bolğanı twralı jarïya ettі.

AQŞ bankterіn qoldaw maqsatında basqa da ewropalıq bankter dağdarısqa tap boldı. Ulıbrïtanïya bïlіgі Royal Bank of Scotland (RBC) jäne Lloyds bankterіn akcïya paketterіn satıp alw arqılı qarjı ïnstïtwttardı qayta qarjılandırdı. Al 2009 jılı ükіmet qaramağına basqa bank jüyelerі öttі. Osılayşa, basqa da ewropalıq memleketter eldіñ ekonomïkası men qarjı ïnstïtwttarına kömektesw üşіn bağdarlamalar engіzdі.

Osığan qaramastan dağdarıs barlıq elderge äser ettі. 2008 jıldıñ qaraşa ayında Japonïya, artınşa Kanada resmï türde recessïyanı moyındadı. Munay bağası 147 dollardan 40 dollarğa tüstі. Älemdіk bağa quldırağan soñ dağdarıs Ortalıq jäne ŞIğıs Ewropa elderіn jäne burınğı KSRO elderіn jayladı.

Nätïjesі:
2008 jılı ştatta 25 bank bankrot bolıp olardıñ aktïvterі bank salımdarın saqtandırwdıñ federaldı korporacïyasına (FDIC) öttі, 2009 jılı 140 bank küyredі;
Amerïkadağı dağdarıs äserіnen korporacïyalarğa kömektesw üşіn 4,62 trln dollar qarjı jumsaldı.

2015 — ?

2015 jılı bastalğan dağdarıs kezeñіn köptegen sarapşılar 2008 jılmen salıstıradı. Ötken jıldıñ basında Xalıqaralıq valyuta qorınıñ basqarwşı dïrektorıKrïstïn Lagard munay bağasınıñ tömendewі jäne AQŞ-tağı ösіmnіñ joğarılawı älemdіk ekonomïka keleşegіn qamtamasız etwge jetkіlіksіz ekenіn aytqan edі.

«Köptegen elder älі de qarjılıq dağdarıspen qosa öte köp mölşerde  qarızdanw jäne jumıssızdıqtı  bastan ötkerwde. Köptegen kompanïyalar jäne üy şarwaşılığı bolaşaqqa alañdağandıqtan ïnvestïcïya men tutınwdı qısqartıp jatır», —  degen ol 2015 jıldıñ qañtarında  Vaşïngtonda ötken xalıqaralıq qatınastar Keñesіnde.

Krïstïn Lagardtıñ boljamı boyınşa, geosayasï qawіpter boladı. «Wkraïnadağı jağdaylarğa qoldaw körsetetіn Xalıqaralıq valyuta qorınan qosımşa xalıqaralıq kömek kerek. Osığan baylanıstı, ıntalandırwşı monetarlıq sayasattı  saqtaw mañızdı. Al, onıñ normalïzacïyası ekonomïkalıq ösіm men jumısbastılıq ara-qatınasında ornıqtı bolwğa tïіs»-dep atap ötken K.Lagard.

Sonımen, Krïstïn Lagardtıñ joğarıda aytılğan boljamdarı däl keldі dewge boladı. Munay bağası tömendedі, Qıtaydıñ qor narığı quldıradı, AQŞ FRJ mölşerlemesіn 0 payızdan 0,25 payızğa köterdі. Munay öndіrwşі derjavalarda munay öndіrіsі arttı. AQŞ pen Ewroodaq elderіnen bölek memleketterde geosayasï şïelenіster twındadı.

2015 jılı bastalğan dağdarıs älі şegіne jetken joq. Bul dağdarıstıñ endі qanşağa sozılatını da äzіrge belgіsіz.

Sebepterі:
1.   Qor narığındağı «köpіrşіk keñіstіk». Soñğı waqıtta qor narığı tım jaqsı körsetkіşke jetіp jürdі. Sarapşılardıñ sözіnşe, belgіlі bіr waqıtta bul köpіrşіk jarılıp ketwі mümkіn.

2.   Qıtaydıñ bank sektorı. Dağdarıs Qıtaydağı köleñkelі bank sektorınıñ öswіne sebepke bolwı mümkіn. Bul sektor tіptі memlekettіk ïnstïtwttarğa da joğarı payızben nesïe beredі. Eger olar defoltqa uşırasa, älemdіk ekonomïkağa da äser etpey qoymaydı.

3. Energetïkalıq dağdarıs. Eger AQŞ gaz eksporttay bastasa, Resey muxïttıñ ar jağınan qawіp sezіp, geosayasï jağdaydı odan ärі şïelenіstіre tüspek. Al energetïka salasında basımdılıqqa ïe bolğan AQŞ Ulıbrïtanïya men Ündіstandı, Japonïyanı öz jağına tarta bastaydı. Munıñ barlığı geosayasï jağdaydıñ wşığıp ketwіne sebep boladı.

4. Turğın-üy narığındağı «köpіrşіk keñіstіk». Bul saladağı köpіrşіktіñ ulğaya tüsw qawpі Brazïlïya, Qıtay, Kanada jäne Germanïya elderіnde bar. Atalğan elderdegі nesïenіñ qoljetіmdіlіgіnen bağa şarıqtap, naqtı qunınan da tım köbeyіp kettі.

5. Kompanïyalardıñ ülesі jäne reytïng. Kompanïyalarda qarızdıñ tım köp bolğandığı sonday,  VVV reytïngі qalıptı dep tanıldı. AQŞ-ta AAA reytïngіsіndegі 3 kompanïya ğana qaldı: ExxonMobil, Microsoft jäne Johnson&Johnson. Eger reytïngter käsіporındardıñ bankrottıqqa qanşalıqtı  jaqın ekendіgіn añğartatın bolsa, jappay defolt kütwge boladı.

6.   Soğıs. Qazіr AQŞ pen Ewroodaqtan bölek barlıq aymaqta geosayasï şïelenіs arta tüstі. Al Qrımnıñ aynalasındağı tärіzdі jağdaylar narıqtıñ quldırawına da sebep boladı.

7.   Kedeylіktіñ öswі. Kedeyler odan ärі kedeylene tüsken sayın, älewmettіk jağday wşığa tüswі mümkіn.

8.    Qolma-qol aqşa jäne gïperïnflyacïya. Ortalıq bankter men korporacïyalardağı qolma-qol aqşanıñ tım köp bolwı ekonomïkağa zïyanın tïgіzedі. Ewropalıq Ortalıq bank qaytadan özderіne salw üşіn qarjı ïnstïwttarına qarızğa aqşa berwіn jalğastırwda. Munday tuyıq şeñberdіñ äserіnen  Google Ïrlandïyanıñ baqılaw akcïyaların, al «Maykrsoft» Sïngapwrdıñ 50 payızın satıp alatınday därejege jetwі mümkіn.



 
nravïtsya:    1483
Tegï: Narıq jäne turmıs, Glavnaya,
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Loading...
Çïtayte tak je:

Kommentarïï