20 Noyabr
09:43
Astana: -2 °C
Almatı: -9 °C
USD/KZT: 332.21
EUR/KZT: 391.74
RUB/KZT: 5.57
CNY/KZT: 50.08
Älem jañalıqtarı
14 nawrız 11:52
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

"Amal" nemese "Körіsw" merekesі nege 14 nawrızda toylanadı?


Qazaqstannıñ batıs oblıstarındağı turğındar Nawrız meyramın toylawdı bügіnnen bastap kettі. Ol jaqtağı jurt bul merekenі «Körіsw» nemese «Amal» merekesі dep ataydı.
Tañ atısımen «Körіsw» merekesіn asığa kütken ärbіr otbası dastarxanın qazaqtıñ qurt, bawırsaq, aq іrіmşіk, qızıl іrіmşіk, sarı may, wız sındı dästürlі tağamdarımen kömkerіp, nawrız köjesіn dayındap, tabaldırığın attağan är qonağın jılı jüzben qarsı aladı. Olarğa erekşe іltïpat körsetіp, törіne şığaradı, as usınadı.
Däl osı künі är adam özіnen jası ülken kіsіlerdіñ şañırağına kіrіp, amandasıp, körіsedі, barğan üyіne «Bіr jasıñızben!» dep enіp, jaña jılğa aman-esen ayaq basqan jora-joldas, twğan-twısqandarın quttıqtaydı. Bіr-bіrіne degen ökpe-renіşterі bolsa, keşіrіsedі, amandıq-sawlıq tіlesedі.
Sonday-aq, är otbası körşіlerіmen körіsedі. Bul künі är adam mіndettі türde üş üydіñ esіgіn aşwı kerek, yağnï tüske deyіn üş üyge kіrіp, körіsіp ülgerwі tïіs. Üydі-üydі qıdırıp jürgende kіşkentay balalarğa anaları şağın dorba ustatıp qoyadı. Balaqay qay üyge körіswge kіrse, sol üydіñ dastarxanınan awız tïіp, bawırsaq, tättіlerden salıp aladı. Bul joralğı jıl boyı balalarımız toq jürsіn, dastarxanımız aralas bolsın, qarım-qatınasımızğa sızat tüspesіn degen nïetten twğan.
Bіr erekşelіgі - «Körіsw» bіr künmen şekteletіn mereke emes, ol nawrızdıñ 14-іnen bastalıp, aydıñ soñına deyіn jalğasa beredі.
«Körіsw» merekesі nege 14 nawrızda toylanadı?
Jalpı, bіz «jıl» dep Jerdіñ Kündі aynalwın, «ay» dep Aydıñ Jerdі aynalwın, täwlіk dep Jerdіñ öz osіn aynalwın aytamız. Jerdіñ Kündі aynalwı - 365 täwlіk 5 sağat 54 mïnwt bolsa, Aydıñ Jerdі aynalwı - 29 täwlіk 11 sağat 49 mïnwt, al, Jerdіñ öz osіn aynalwı - 23 sağat 56 mïnwt 4 sekwnd. Budan bіz oylağanday jıldıñ däl 365 kün, aydıñ däl 30 kün, täwlіktіñ däl 24 sağat emes ekendіgіn uğamız.
Bіzdіñ jıl sanawımızdan 45 jıl burın Rïm ïmperatorı Yulïy Cezar, saray juldızşılarınıñ keñesі boyınşa «Egïpet» küntіzbesіnіñ negіzіnde elge jaña küntіzbe engіzedі. Bul küntіzbe boyınşa jaña jıl 1 nawrızdan (marttan, mart - Mars, ejelgі Rïmnіñ put qudaylarınıñ bіrіnіñ atı) bastaldı. Yulïy küntіzbesі Ewropağa keñіnen taralıp, özіnen de däl jaña küntіzbe şıqqanşa 1600 jıl boyı «däwrendedі». Keyіnіrek jürgіzіlgen esep boyınşa, «Yulïy» küntіzbesіnіñ 128 jılda 1 täwlіkke artta qalatın qatesі barı anıqtaldı. Bul jañalıq jaña «Grïgorïy» küntіzbesіnіñ payda bolwına ıqpal ettі.
Al, patşalıq Reseyge «Yulïy» küntіzbesі I Petrdіñ jarlığımen 1700 jılı engіzіlgen. Buğan deyіn älem jaratılğanınan berі dep eseptelіp kelgen 7208 jıl - 1 qañtardan bastap 1700-şі jıl dep özgertіldі. Al, ol kezde Ewropa «Grïgorïy» küntіzbesіne awısıp ketken edі (1582 j). Ekі küntіzbedegі ayırmaşılıq sebebіnen bul kezde Reseyde 1700 jıldıñ 1 qañtarı bolsa, Ewropa elderіnde 1700 jıldıñ 10 qañtarı kіrіp jatqan edі.
Waqıt ötwіmen «Grïgorïy» küntіzbesі bükіl älemge taraldı. Bіz quramında bolğan Keñes Odağına ol 1918 jılı engіzіldі. 1918 jıldıñ 24 qañtarında «Batıs Evropa küntіzbesіnіñ Resey memleketіne engіzіlwі twralı» V.Ï. Lenïn qol qoyğan dekret qabıldandı. Bul kezde «Yulïy» jäne «Grïgorïy» küntіzbelerіnіñ arasındağı alşaqtıq 13 künge jetken edі (1700 jılı ekі küntіzbedegі ayırmaşılıq 10 kün bolğanın joğarıda aytqanbız). Dekrette körsetіlgendey 1918 jıldıñ 31 qañtarınan keyіngі kün 1 aqpan emes, 14 aqpan bolıp esepteldі. Sonıñ äserіnen burın 1 nawrızda Jaña jıl - Ulıs künіn toylaytın qazaq elі 1918 jıldan berі qaray «Körіsw» merekesіn 14 nawrızda toylaytın boldı.
«Nawrız» nege «Amal» merekesі dep atalğan?
Burınğı qarïyalar 22 nawrızdı «qızılbastıñ nawrızı» deydі eken (Qızılbas - Ïran, burınğı Parsı elіnіñ qazіrgі atawı). «Nawrız» sözі - parsı tіlіnen şıqqan, «jaña kün» degen mağınanı bіldіredі. Qazaq xalqı nawrız demey - amal degen. Qazіrgі künі 14 nawrızda elіmіzdіñ batıs öñіrі ğana ulıs künіn toylap, körіsedі. 70 jılğı tepkіden elіmіzdіñ qalğan aymaqtarında bul dästür umıtılğan. Äytpese, küllі qazaq künі keşege deyіn amal merekesіnde körіsw saltın jasap kelgen degen derek bar. Buğan Şäkärіm qajınıñ balası Axattıñ estelіgі dälel: «14 mart - eskіşe 1 mart. Äkey ayttı: «Bügіn eskіşe 1 mart, qazaqşa jaña jıl, ulıstıñ ulı künі deydі. Al jaña jıldıñ burınğı atı - Nawrız, bul farsı tіlі. «Jaña kün» degen söz. Qoja-moldalar eskі ädettі qaldıramız dep, qurban, oraza ayttarın ulıs künі degіzіp jіbergen. Eskі qazaqşa, eskі türіkşe jaña jıl künіnіñ atı - «ulıs». Jaña jıl basınıñ ulıs ekenіne mınaday dälel bar. «Ulıs künі qazan tolsa, ol jılı aq mol bolar. Ulı kіsіden bata alsa, sonda oljalı jol bolar» - degen, tіptі eskі maqal».
Şığıs elderіnіñ (şämsï) küntіzbesі boyınşa, nawrızdıñ bastalwı xamal (amal) ayınıñ 1 juldızı bolıp esepteledі. Xamal - Toqtı şoqjuldızınıñ eskі parsışa atawı. Kün men tün teñelіp, amal kіrgen sätte Toqtı şoqjuldızı twadı. «Nawrız» sözі parsınıñ «jaña kün» degenіnen şıqqanın aytqanbız. Ertede bіzdіñ qazaq bul kündі «nawrız» demey «amal» degen. Bul qazіrgі küntіzbe boyınşa 14 nawrızğa säykes keledі. «Körіswdіñ» ekіnşі atawı «Amal» bolwınıñ sırı osında jatsa kerek. Al «Körіsw» dep atalıp ketwі osı «Amal» merekesіnde jasalatın bastı salt - köpten körmegen bіr-bіrіne jaqın adamdardıñ kezdesіp, körіswі, ökpe-renіşke baylanıstı bet körіspey jürgen kіsіlerdіñ keşіrіsіp, jüzdeswіnen twğan bolsa kerek.
P.S. Mañğıstaw, Atıraw oblıstarında tegіs, Batıs Qazaqstan, Aqtöbe oblıstarınıñ key bölіgіnde atalıp ötіletіn bul merekenі körşіles Reseydіñ Astraxan, Saratov, Orınbor ölkesіndegі qazaqtar da, Qaraqalpaqstannıñ qazaqtar köp qonıstanğan öñіrlerі de toylaydı.
                                                                                                                                                                         Erbol JANAT
 
nravïtsya:    998
Tegï: Qoğam, Glavnaya,
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Loading...
Çïtayte tak je:

Kommentarïï