21 Avgwst
19:52
Astana: 25 °C
Almatı: 24 °C
USD/KZT: 332.80
EUR/KZT: 390.57
RUB/KZT: 5.60
CNY/KZT: 49.88
Älem jañalıqtarı
14 şіlde 10:19
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Balalı bolğan… balalar


Jıl sayın elіmіzde balïğatqa tolmağan 3 mıñ ul men qız nekege turadı

…Onıñ özі älі bala. Boyjetіp te ülger­megen. Älі jasöspіrіm. Bіraq, soğan qara­mastan, bul «balanıñ» balası bar.

Osı jerde mäselenіñ basın bіrden aşıp alayıqşı. Jas degen uğımğa özіn jas sezіnetіnderdіñ barlığın jatqıza berwge bolmaydı. Jasöspіrіm dep neşe jastağı­lar­dı aytamız? YuNFPA (Bіrіkken Ulttar Uyı­mı­nıñ Xalıq sanı salasındağı qorı – äyel­der men jastarğa jınıstıq jäne re­pro­dwktïvtіk densawlığın saqtap, denі saw bala­nı dünïege äkelw üşіn olardıñ mümkіn­dіk­terіn keñeytwge bağıttalğan BUU-nıñ jetekşі agenttіgі) standarttarı boyınşa jası 12-19 aralığındağı qız bala bolsın, er bala bolsın jetkіnşek.

Al endі jılına 3 mıñğa jwıq jetkіnşek neke­ge turadı degen mälіmettі qaydan alıp otır­­mız degen sawalğa jawap bermes burın, osı ta­­qı­­rıp­qa jetelegen saldarğa toqtala ketelіk.

Jwırda ğana joğarıdağı YuNFPA jwrnalïster arasında jas­öspіrіm qızdardıñ re­prodwk­tïvtі densawlığı jönіnde semïnar ötkіzіp, oğan bіr künіmіzdі arnağan edіk. Bіzdі bul jïınğa osığan deyіn «Egemen Qazaq­standa» jarïyalanğan «Bebï kapwt» nemese janwar­larğa arnalğan därі іşіp jatırı şіrі­gender» sındı jäne qız balanıñ baqıtına qatıstı maqalalar jetelep alıp kelgen.

Sonımen, kökeykestі taqırıp töñі­regіnde naqtı bayandamalar men tusaw­keserler, zerttewler men sarap­tama­larğa qanığa otırıp, BAQ ökіlderіne qattı äser etken bіr oqïğadan attap öte almaytınımız anıq edі. Semïnar bağdarlaması boyınşa jabıq şіlterdіñ ar jağında balïğatqa jetpey jüktі bolğan jetkіnşekpen tіldesw de josparlanğan-dı.

Däl semïnar bolatın künі bіzdіñ qupïya keyіpkerіmіz jwrnalïstermen kezdeswden bas tartadı da, semïnardı uyımdastırwşılar ayaq astınan basqa jumbaq qız іzdewge mäjbür boladı. Іzdeytіn orın bіrew. Almatıda «Ana üyі» dep atalatın qoğamdıq qor bar. Ol jerde ömіrdіñ türlі sınağına dwşar bolğan öndіrdey qızdar dünïege türlі jağdayda säbïіn äkelgenşe älewmettіk qamqorlıqtı, psïxo­log­tardıñ kömegіn paydalanadı. Osılay­şa, ayaq astınan tabılğan keyіpkermen semï­nar soñına qaray ekі bölmede dawıs küşeyt­kіş arqılı söyleswdіñ sätі tüstі. Qız qazaqtіldі bolğandıqtan suxbat jürgіzw rölі bіzge buyırdı. Bul ömіrdegі eñ awır äñgіmenіñ bіrі bolatın. Bul jağ­day suxbatqa kelwden bas tartqan jüktі jasös­pіrіmnіñ de jağdayınan soraqı eken.

Onıñ jası 16-ğa da tolmağan. Mektepte oqïdı. Awıldıñ qarapayım balası. Anası joq, äkesі, twısqan äpkesі bar. Bіz oğan «Aya» dep at qoydıq.

Sonımen, Ayanıñ aytwınşa, ol da öz qatar­lastarımen oysız-qamsız ösіp kele jatadı. Bіraq, özіnen bіrneşe jas qana «ülken jіgіt» köz tіgіp jüredі. Bul tüysіgі bіr närsenі sezgendey qaşqaqtaydı. Şaqırğan jerіne barwdan bas tartadı. Sosın ol bolmağan soñ, jalğız kezdeswge kelgіsі kelmese, qurbı qızdarımen qosa qıdırwğa ügіtteydі. Bіr qızığı, bіrge qıdır­maq bolğan dostardıñ bіrewі de kelіsken jerge kelmegen… Osılayşa, eñ al­ğaşqı kezdesw de ötedі. Bastapqıda jіgіt oğaş qı­lıq kör­­set­pegendіkten keyіngі kezdeswge Aya oy­lan­bay-aq baradı. Bul onıñ zorlıq pen qor­lıqqa uşırağan alğaşqı künі eken. Jіgіt bіrewge bolğan oqïğanı aytsañ, abıroysız ekenіñdі jurtqa jayam, tağısın-tağılarmen qorqıtıp, bіrneşe ay joq bolıp ketedі.

Arağa aylar salıp qayta xabarlasıp, eñ bol­masa söyleseyіk, tïіspeymіn degen wäde­men Aya kezdeswge keledі. Ol jerde onı jіgіtі bіrneşe dostarımen kütіp turğan edі…

Ayanıñ qazіr ayağı awır, іşіnde tört aylıq balası bar. 16-ğa tolmay dünïege äkeletіn balasınıñ äkesі kіm? Munan bılayğı ömіrі qanday bolmaq? Ol nege bіrіnşі ret zorlıqqa uşırağanda janaşır bіr adamnan kömek suramadı? Ol nege öz namısın qorğaw üşіn de uyaldı? Nege bіzdіñ jetkіnşek qızdar özіn-özі qorğap üyrenbegen? Nege bіz balalardı osınday zorlıq-zombılıqqa dwşar bolmawğa bawlımadıq? Jürektі şımırlatqan sawal öte köp. Aqïqatında bul suxbat bіz josparlağannan da kürdelі bolatın.

Qarap otırsaq, kämeletke jetpey jüktі bo­­­lıp qalğan, boyjetpey jatıp tüsіk jasat­qan oqï­ğalarğa qatıstı türlі statïstïka ja­­rïya­­­­­la­nıp jatadı. Alayda, onıñ däldіgіne eş­kіm ke­pіl­dіk bere almaydı. Onıñ іşіnde jabw­­­lı qazan jabwlı küyіnde qalıp jatqan jağ­­­­dayat­­­tar­dıñ bar ekendіgіn eskersek, bul kör­­set­­­kіş­­terdіñ eşqaysısı da mañızdı emes.

Eñ bastısı – bіz balalarımızdı, urpa­ğı­mızdı osınday qasіretterden qorğap, älіm­jet­tіk pen zorlıqqa qarsı turw uyat emes, öz quqığın bіlmew qorlıq ekendіgіne üyre­tw. Bul jalğız bіzdі alañdatatın jağday emes. Mäse­len, jıl sayın 11 şіlde künі bükіl älem Dünïe­­jüzі­lіk xa­lıq sanı künіn atap ötedі. Bïıl bul kün «Jasös­pіrіm qızdardıñ damwı­­na üles qosw» taqırıbına arnalğanı da beker emes.

Öytkenі, qazіr älemnіñ qay tükpіrіnde bol­masın, jasöspіrіm qızdar jasöspіrіm jіgіt­terge qarağanda asa kürdelі mäsele­lerge tap bolwda. Köptegen elderde jınıs­tıq jetіlw kezeñіne älі jetpegen qızğa otbası jäne qoğam turmıs qurwğa, bala köterіp, onı bosanw­ğa dayın adam retіnde qaraydı. Degen­men, jasöspіrіm qızdıñ ağzası bala twwğa älі dayın bolmağandıqtan, balanı bosan­ğannan keyіn qattı jüdep-jadaytını belgіlі. Bul jerde dünïe esіgіn şır etіp aş­qan şarananıñ tärbïesі twralı äñgіme tіptі bölek. Osınıñ nätïjesіnde durıs bіlі­mі, densawlığı joq, öz ömіrіn basqarw üşіn müm­kіndіgі şektewlі munday qızdar öz älewetіn, armandarın іske asıra almaytını ayan.

Osınaw özektі jayttarğa qatıstı YuNFPA-nıñ Qazaqstandağı atqarwşı ökіlі Rayımbek Seysemalïev: «BUU-nıñ Xalıq sanı salasındağı qorı memlekettіk jäne saya­sï şeşіmderdі qabıldaytın tulğalardıñ, qoğamdıq qayratkerlerdіñ, ükіmettіk emes jäne jastar uyımdarınıñ nazarın jahandıq deñgeyde jasöspіrіm qızdardıñ mäselesіne awdartıp, äsіrese, densawlıq saqtaw jäne bіlіm berw jüyelerі arqılı jetkіnşekterdіñ damwına salınatın ülestі arttırw üşіn bükіl qorlardı jumıldırwğa şaqıradı», – deydі.

Al endі resmï statïstïka derekterіne säykes, 15-19 jastağı jasöspіrіm qızdar arasındağı bosanw jïіlіgі 2014 jılı osı jas tobına jatatın 1000 qızğa şaqqanda 34,72-nі qurap, 2011 jıldan berі ol turaqtı türde artıp keledі (29,4). Qazaqstanda osı körsetkіş Ekonomïkalıq ıntımaqtastıq jäne damw uyımına kіretіn elderge qarağanda altı ese joğarı. Atalğan elderde bul körsetkіş 1000 jasöspіrіm qızğa şaqqanda 4-ten 6-ğa deyіngі aralıqta. Jıl sayın 15-18 jas aralığındağı 1 mıñ qızdıñ іşіndegі 4-5 qız tüsіk jasatadı.

Älemdegі jağdayğa kelsek, 10-24 jas aralığındağı 86 mïllïon äyel 18 jasqa deyіn nekege turğan nemese «jіgіtіmen» bіrge turadı. Jıl sayın damwşı elderde 15-19 jas aralığındağı 20 mıñ qız bala bosanadı. Bağalaw boyınşa 15-19 jas aralığındağı qızdar arasındağı qawіptі tüsіk jasatw körsetkіşі 3,2 mïllïondı quraydı. 15-19 jas aralığındağı qızdar arasındağı ölіm-jіtіmnіñ bastı sebebі – öz-özіne qol jumsaw. 15-19 jas aralığındağı qızdar arasındağı ölіm-jіtіmnіñ ekіnşі bastı sebebіne jüktіlіk jäne bosanw kezіndegі awrwdıñ asqınwı jatadı.

YuNFPA bağdarlamalarınıñ üylestіrw­şіsі Ğazïza Moldaqulova xanımnıñ aytwınşa, Qazaqstanda jasöspіrіmderdіñ re­pro­­dwk­tïvtіk densawlığın saqtaw kürdelі mä­se­lege aynalıp otır. YuNFPA-nıñ texnï­ka­­lıq kömegі arqasında ötkіzіlgen zerttew nätï­je­lerі körsetіp otırğanday, jastardıñ 13,6 pa­yızı jınıstıq qatınasqa bіrіnşі ret 15 jas­qa deyіn tüsedі, 15-19 jas aralığındağı jas­ös­pіrіmderdіñ jartısına jwığı turaqtı türde jınıstıq baylanısta boladı. Osı mä­se­lenіñ beleñ alwı, onıñ üstіne jınıstıq jäne reprodwktïvtіk densawlıqtı qorğaw, qalaw­sız jüktіlіktі jäne jınıstıq jolmen tara­latın awrwlardıñ aldın alw mäselesіne qatıs­tı sawatsızdıqtıñ nätïjesіnde bul tüsіk jasatw­dıñ artwına, jınıstıq jolmen juğatın awrwlardıñ taralwına jäne re­pro­dwktïvtіk densawlıqtıñ buzılwına äkep soğwda.

Ädіlet mïnïstrlіgіnіñ mälіmetterіne säykes, Qazaqstanda jıl sayın kämeletke tolmağan tulğalarmen qurılatın neke sanı 3 mıñğa deyіn jetetіn körіnedі. Jağdaydı zerttey kelgende, erte jasta mäjbürlіkpen üylendіrw, äsіrese, Qazaqstannıñ oñtüstіk jäne batıs öñіrlerіnde turaqtı türde ösіp keledі. Al AXAJ organdarına tіrkelmegen erte jastağı neke körsetkіşі qanday ekenіn bіlw mümkіn bolmay otır.

«Şığarmaşılıq bastamanı köterіp jürgen äyelder lïgası» qoğamdıq bіrlestіgі­nіñ basqarma törayımı Äsïya Xayrwlïna balïğatqa tolmağan qızdardı zorlıqpen nekege nemese jınıstıq qatınasqa tartwğa bay­lanıstı barlıq jağdaylar mіndettі tür­de tіrkewge alınıp, ärqaysısına qatıstı äkіm­­şіlіk, qılmıstıq şaralar qabıldanwı tïіs­tіgіn BAQ arqılı qayta-qayta köterіp jür.

Qazaqstan Respwblïkası Parlament Mäjіlіsіnіñ depwtatı Ïrïna Smïrnova, burın dïrektor bolıp qızmet jasağan­dıq­tan, jasöspіrіmder arasındağı jük­tіlіk mäselesі­men etene tanıs ekendіgіn, sonday-aq, bul mektep jasındağı qızdarğa qatıstı bolğan kezde, äsіrese, kürdelі mäselege aynala­tın­dığın atap ötken edі. Ata-analar men mem­leket jastardıñ reprodwktïvtіk densaw­lığın saqtawğa jawaptı. Olarğa jınıs­tıq qatınas twralı durıs bіlіm berw, repro­dwktïvtіk densawlıqtı qorğaw salasında sapalı qızmetterdі körsetw qajet.

Osı mäselege qatıstı Qazaqstan bas­­pa­söz klwbında ötken brïfïngte Qızıl­­orda oblısındağı «Y-Peer» (Jas qur­dastar) jas erіktіler qozğalısınıñ bel­sendіsі Dïnara Sultan öz täjіrïbesіmen bölіsken bolatın. Ol Qızılorda qalasın­dağı kolledj jäne mektepterіnde ötkіzі­letіn trenïngterde ta­bıs­qa jetwdіñ kіltі, köşbasşılıq sapanı damıtw, öz qur­das­tarımen durıs qatınas jasaw jäne re­p­rodwktïvtіk densawlıqtı saqtaw twralı aqparat berіletіndіkten, munday trenïng­terge jastar ülken qızığwşılıq tanı­tatındığımen bölіsken bolatın.

«Bіzdіñ qurdastarımız ülkenderden surawğa qorqatındıqtan nemese uyalatın­dıqtan, özderіn tolğandıratın kökeyіndegі suraqtarın bіzge qoya aladı. Bіzdіñ jas erіktіler qozğalısı Qazaqstannıñ ärbіr qalasında qızmet etwі kerek dep esepteymіn», – deydі Dïnara.

Ne desek te, balasın äjetxanada twıp, säbïіn köşege qaldırıp ketetіn keleñ­sіz­dіkter köbeyіp turğan zamanda bul taqırıp­qa tağı da oralwımızğa twra keledі.


Derekközі: «Egemen Qazaqstan»
nravïtsya:    962
Tegï: Qoğam,
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Loading...
Çïtayte tak je:

Kommentarïï