16 Avgwst
18:54
Astana: 23 °C
Almatı: 27 °C
USD/KZT: 332.91
EUR/KZT: 391.17
RUB/KZT: 5.55
CNY/KZT: 49.84
Twrïzm
10 mawsım 10:45
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

«Barsakelmes» qorığı (Vïdeo)
Barsakelmes memlekettіk tabïğï qorığı Aral teñіzіnіñ ortasındağı osı attas jerde alğaş 1929 jılı qorğalım retіnde payda bolsa, 1939 jıldıñ 10 jeltoqsanınan berі özіne layıq märtebege ïe. Ötken ğasırdıñ alpısınşı jıldarınıñ basınan Sırdarïya jäne Ämwdarïya özenderі arqılı Aral teñіzіne kelіp quyatın swdıñ mölşerі kürt azaya bastawına baylanıstı teñіzdіñ bіrte-bіrte tartıla tüswі mundağı qorıqtıñ da jağdayın naşarlata berdі. Aqırında mundağı Barsakelmestіñ “aral” atanğanı tarïxtıñ tunbasında qaldı. 



Barsakelmes memlekettіk tabïğï qorığındağı seksewіldі orman alqabı 41,5 mıñ gektar jerge sozılıp jatır. Osı tabïğï ortanı 25 sütqorektі jaylasa, solardıñ bіrewі dünïejüzіlіk “Qızıl kіtapqa” engen, kelesіsі Qazaqstannıñ sonday kіtabı paraqtarınan orın alğan. Olardıñ bіrіnşіsі – qulan da, ekіnşіsі qaraquyrıq. Sonımen qatar munda ösіmdіktіñ 354 türі össe, onıñ 14-і endemïk. Qustardıñ 178 türі meken etse, bulardıñ 26 türі Qazaqstannıñ “Qızıl kіtabına” jazılğan. Budan basqa, 12 bawırımen jorğalawşı men 2 qosmekendі tіrşіlіk etedі. Bul jerde sïrek kezdesetіn wlı qalqantumsıq jılan da bar. Munday jılannıñ wı medïcïnağa asa qajet.





Qorıq ekі klasterden turadı. Munıñ bіrіnşіsіne burınğı  Barsakelmes aralınıñ 50 884,0 gektarlıq alabı jatsa, ekіnşіsіn bayırğı Uzınqayır jäne Qasqaqulan araldarınan qalğan 10 9942,0 gektarlıq tanap qamtïdı. 





Jalpı alğanda qorıqtıñ awdanı  105879 ga jerge jetedі, al bwferlіk awmağı — 54947 ga. Bul aymaqtar oñtüstіk Aral teñіzіnіñ kepken tabanımen, yağnï, ekologïyalıq apat oşağımen qatar jatqandıqtan, qorıqtağı tіrşіlіk atawlı udayı tuzdı tozañnıñ astında qalwda. 



Bul aymaqtar oñtüstіk Aral teñіzіnіñ kepken tabanımen, yağnï, ekologïyalıq apat oşağımen qatar jatqandıqtan, qorıqtağı tіrşіlіk atawlı udayı tuzdı tozañnıñ astında qalwda. 
Qorıqtıñ qorğalatın bağalı janwarları – tuyaqtılar: sayğaqtar, jeyrandar jäne qulandar, olar araldıñ qatañ şöldi jağdayına beyimdelgen jäne onıñ bïocenozınıñ negizgi komponentteri bolıp tabıladı.
Jeyran şöldi landşaftardıñ äşekeyi. Bul öte jeñil jäne sımbattı antïlopa.
Qulan – jabayı esek, jäne sırtqı turqı boyınşa ol jılqığa köbirek uqsaydı, biraq odan kişirek jäne quyrığı qısqa. Alğaş 8 qulan Barsakelmeske 1953 jılı Badxız qorığınan äkelindi.1985 jılı «Qulandar aralında» 260 janwar boldı.









Kögildir Araldıñ jazığında jartı ğasır burın tüzilgen qorıq ölip bara jatqan teñizdiñ tağdırın bölisedi. Soltüstik Araldıñ etalonı, onıñ özgeristeriniñ jılnaması ärqaşanda Barsakelmes qorığı bolıp qalwı kerek. Onıñ landşaftarı, florası jäne ösimdik jamılğısı, janwarı qazіrgі kezde erekşe nazarda. Öytkenі ol aymaqta tіrşіlіk közі jıl ötken sayın azayıp baradı.




Barsakelmes twralı añızdar: 

Aral öñіrі turğındarı arasında Barsakelmes töñіregіnde añızdar köp. Solardıñ bіrі bılay bayan etіledі. Bayağıda osı mañayda turatın taypalar arasında jawgerşіlіkke tıyım bolmay bara jatqannan keyіn Lätpay degen kіsі bastağan rw adamdarı qulaq estіp, köz körmegen alıs jaqqa ketіp qalwğa qam jasaydı. Sonda bularğa teñіzdіñ qaq ortasındağı swı tuşı, şalğını şüygіn, balığı mol, alwan türlі añ-qusı bar, seksewіlі qalıñ ğajayıp aralğa ötіp ketwdі usınwşılar tabıladı. Bular muz qatqanda küzer jasap, sonıñ üstіmen araldıñ törіne jetіp almaq boladı. Sol maqsatta Ïzendі ondağı tabïğattı aq jartas tübіn panalap, şolpannıñ twwın kütіp otırğandarında, olar jaqqan ottıñ mañayına jırtıq şapandı, tesіk tımaqtı bіr aqsaqal kelіp, Lätpayğa qarap: “Ol araldan qorıqpañdar, onda zulımdıq joq, qasqır joq, adamdar joq. Aralda tabïğattı saqtasañdar, baqıttı da uzaq ömіr süresіñder. Urpaqtarıñ eşteñeden zärwlіk körmeydі. Mıñğırğan mal boladı. Añ-qustı öltіrmeñder. Aqqwlarğa tïmeñder”, – deydі. Osını aytqan qarïya zamatında qarañğılıq qoynawına süñgіp joq boladı. Lätpay onıñ Qıdır ekenіn іştey sezedі. Al, töbeden şolpan körіngen sätte taypa tügel ornınan qozğalıp, muzdı köpіr — küzerdіñ üstіmen tіzbektelіp jürіp ötіp, araldıñ qoynawına barıp tüsedі. Qıstı osı aralda jaqsı ötkіzgen Lätpaydıñ jurtı köktemge qaray toyına bastaydı. Qıdır atanıñ aytqandarı ayday kelіp, köp uzamay olar bayï bastaydı. Osı uzaq añızdıñ aqırı araldağı ağayınnıñ jıldardıñ jılı bayağı qarïyanıñ ösïetіn esterіnen tars şığarıp, seksewіldі otap, añ-qustı qırıp, aqqwğa awız sala bastawı saldarınan bіr tünde mañaydı tügel ordalı jılannıñ jalmawımen ayaqtaladı. Añız boyınşa sol qırğınnan segіz jasar bala ğana aman qalıptı-mıs. 

Barsakelmes twralı qazіrgі kezdegі añız
1949 jılı Barsakelmes aralında Äbdіrazaq degen qazaq boljap aytıp qoyğan... Sonımen, ötkenge oralar bolsaq... 1949 jılı Barsakelmes aralı mañında qattı dawıl bolıp, qayıqtarı qïrağan ekі balıqşı aralğa kelіp jan saqtaydı. Tol­qınnan arı barıp panalaw üşіn älgі ekewі araldıñ іşіne boylay enіp kete bergen. Sodan keyіn olar­dı eşkіm körmegen... Keyіn­nen baqıtsızdıqqa tap bolğan joldastarın іzdep barğan balıq­şılar araldan öte ülken şar sekіldі bіr qubılıstı bayqağan. Şarğa uqsap döñgelengen tuman­nıñ kesіrі erekşe edі. Bul jö­nіn­de balıqşılar jağağa oralğan soñ, jaqın jerde ornalasqan äs­kerïlerge xabarlağan. Tañğajayıp qubılıstı kökten zerttew üşіn Lï-2 äskerï barlaw uşağı keledі. Erekşe tumanğa jaqındap qal­ğanda uşaqtıñ motorı öşіp, іsten şığadı. Alayda uşqış täjіrïbelі bolsa kerek, jağalawğa aman-esen qonadı. Äskerïler tañğajayıp tuman domalanıp turğan mañdı bіrden qorşawğa alıp, ol jerge ïіsşіl ïtterdі jіberіp köredі. Bіr qızığı, tumanğa jaqındap barıp, şäwіldep ürіp, tap bergen ïtter tumanğa kіrіsіmen közden ğayıp bolıp, kerі qaytpağan. Keyіnnen bul jerge Mäskewden fïzïk ğalımdar kelіp, zerttew jürgіzgen. Olardıñ qorıtındısı boyınşa şarğa uqsas tuman degenіmіz mıñ­dağan tonnalıq ayrıqşa sw bolıp şıqqan. Egerde labora­torïyalıq jağdayda jüzdegen ton­na swdan mïllïgramm ğana ayrıq­şa sw bölіnіp alınadı eken. Al bul jerde mıñdağan tonna erekşe sw dayın tur. Demek, onıñ qu­bılısı da sumdıq bolmaq. Bіrde şar-tumannıñ іşіne qalayda kіrіp bayqaw üşіn, aralğa barjamen tank jetkіzіlgen. Tanktіñ artına tros baylandı. Äldeqanday jağday bola qalsa, kerі tartw üşіn. Bron­dı kölіktіñ іşіnde otırğan tan­kïsterge ünemі baylanısta bolıp, körgenderіn bayandap otırw mіndet­teldі. Alğa jıljığan tank tuman-şarğa jaqındap qalğanda tankïs­terdіñ sözderі üzіlіp ketken. Alıs­tan baqılap turğan äskerï bas­şılar «jedel kerі qayt» degen buyrığına tankïstіñ «qaytwdıñ qajetі qanşa, mında tamaşa eken!» degen sözі estіlgende, üzіlіp ketken. Tanktі tros arqılı kerі tartıp, alğaşqı ornına äkelіp, qaq­paqtı aşqanmen іşіnde tan­kïs­terdіñ bіrі de bolmağan. Adam otırmağanday, jım-jılas. Ğa­lımdar «qaytwdıñ qajetі qanşa, mında tamaşa eken!» degen tan­kïstіñ sözіn jüzdegen märte qayta tıñdap, saralap, zerttegenmen dawıstan eşqanday tolqwdıñ, ürkwdіñ nışanın bayqamağan. Jumbaq sol qupïya küyіnde qalğan. Keyіnnen aralğa äskerïler kelіp turadı. Äskerïlerge jaqın jerde, іşіnde bіr ğana adam turatın kïіz üy bolğan. Kïіz üydegі qazaqtı ja­qındarı «qasïettіmіn, jınmen de tіlge kele alamın» dep alasurğan soñ aralğa äkelіp tastağan körіnedі. Äbdіrazaq degen älgі qazaq araldağı tılsımı mol tuman jönіnde äskerïlerge köpte­gen mälіmetter berіp, onı zerttewge järdem bergenge uqsaydı.

Derekközі : http://touring.kz
nravïtsya:    4756
Tegï: Menіñ Qazaqstanım,
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Loading...
Çïtayte tak je:

Kommentarïï

  • Lïna2016-03-14 20:20:49
    Ote kwştï