12 Dekabr
08:35
Astana: -18 °C
Almatı: -7 °C
USD/KZT: 335.05
EUR/KZT: 395.12
RUB/KZT: 5.66
CNY/KZT: 50.64
Mädenïet
30 şіlde 08:53
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Bügіn - Jayaw Musanıñ twğan künі
Bügіn - Jayaw Musanıñ twğan künі


Bügіn - Jayaw Musanıñ twğan künі.  Osıdan 180 jıl burın (1835-1929) änşі, aqın, kompozïtor JAYaW MUSA Bayjanulı dünïege keldі. Ol Pavlodar oblısı Bayanawıl awdanında twğan. Jastayınan xalıq mwzıkasımen, awılğa kelіp-ketіp jürgen änşі-küyşіler önerіmen tanısadı. Özі de än salıp, dombıra tartadı. 1851 jılı Qızıljarğa (qazіrgі Petropavl) kelіp, orıs tіlіn üyrenedі. Ol dombıra, qobız tartwmen qatar, sırnay men skrïpka oynawdı da meñgeredі. Qaladağı orkestrlerdіñ, änşіlerdіñ orındawındağı koncertterdі qızığa tıñdaydı. Bul onıñ mwzıkalıq-estetïkalıq talğamın qalıptastırwda ülken röl atqardı. Jayaw Musanıñ Şoqan Wälïxanovpen bіrge jürwі, Ibıray Altınsarïnnіñ öleñіne («Kel, balalar, oqılıq») än şığarwı, öleñmen kündelіk jazwı, Abayğa öleñ arnawı, L.N.Tolstoy keyіpkerіnіñ atın balasına qoyuı onıñ zaman lebіn tereñ sezіngendіgіn bayqatadı.
1854 jılı Ombı qalasındağı orıs mektebіnde oqığan. Osındağı kіtapxanadan Sankt-Peterbor, Mäskew, Qazan, Orınbor, Aqmola, tağı basqa qalalarda şığatın gazet-jwrnaldarmen, kіtaptarmen tanısadı. Jayaw Musanıñ tırnaqaldı twındısı «Qızdar-ay» Ombıda dünïege keldі. Ol twğan awılına sawattı azamat, mwzıkalıq aspaptarda şeber oynaytın önerpaz bolıp oraladı. Kele awıl ömіrіne qızw aralastı. Äkіmderdіñ, bï-bolıstardıñ paraqorlığın äşkerelep, äsіrese, Bayanawıldıñ ağa sultanı Musa Şormanov pen onıñ іnіsі Mustafanıñ zorlıq-zombılığın aytıp Ombı general-gwbernatorına şağım jazadı. Sol üşіn ağayındı Şormanovtar onıñ astındağı atın tartıp alıp, «jayaw» atandırdı. Osı tusta şığarğan «Aqsïsa» änіnde älewmettіk teñsіzdіkke narazılığın bіldіredі. Bïlіgі jürіp turğan Şormanovtar är türlі jala jawıp, 1860 jılı onı Tobılğa 12 jılğa jer awdartqan. «Süyіndіk», «Tutqın zarı» änderі osı kezde şıqqan. Tutqında 2 jıl bolğannan keyіn özі suranıp äskerge ketedі. Onı Lïtvada Ortalıq Azïya jorığına dayındalıp jatqan G.Çernyaevtіñ otryadına jіberedі. 1863-1865 jıldarı osı otryadtıñ jük batalonı quramında Şımkent, Äwlïe-ata (Taraz), Vernıy (Almatı) jorığına qatısqan. Çernyaevtіñ xalıqqa körsetken zorlığına qattı narazı bolıp, twğan awılına oraladı. Oğan ata jawları elde de tınıştıq bermey, qayta qwğınğa salğan. Jergіlіktі xalıqtıñ awır turmısın, bïlewşіlerden körgen zorlıq-zombılığın aytıp tüsіndіrw üşіn ol Sankt-Peterborğa attanadı. Bіraq odan da qoldaw taba almağan soñ, Latvïyada, Polşada bolıp, soñınan Qazanğa kelіp ayaldaydı. Jayaw Musanıñ änşіlіk, kompozïtorlıq önerі xalıq mwzıkasımen tığız baylanısta damıdı. Sol tusta ömіr sürgen Toqsanbay, Janaq, Tübek, Köteş, Jañabay sındı aqın-jırşılardıñ dästürlerіn ülgі tutıp, jañalıqqa qulaş urdı. Jayaw Musanıñ älewmettіk teñsіzdіktі äşkereleytіn «Aqsïsa», «Xawlaw», «Şormanovqa», «Tolğaw», «Buzaw zarı», «Tutqın zarı», «Süyіndіk», twğan jer tabïğatın swretteytіn «Bayanawıl», «Jazdıñ künі», «Jazda», «Ulıtaw», «Sarın»; añşılıq-sayatşılıq twralı «Turımtay», «Qarşığa», «Kögerşіn», küldіrgі «Qulbay», «Qazan qızdarı», maxabbattı jırlaytın «Surşa qız», «Şolpan», «Säwlem qızdar», «Gawhar qız», «Läylіm»; ömіrlіk serіgі Saparğa arnalğan «Keldіm, Sapar, basıña» attı änderі bar.

Sonday-aq ol lïrïkalıq sïpattağı «Qız küyі», «Qız bala küyі», «Qızqarqara», «Qamşılaw» sïyaqtı küylerdіñ de avtorı. Jayaw Musanıñ mwzıkalıq şığarmaları xalıqtıñ änşіlіk-orındawşılıq dästürі, sonday-aq qala äserіnen payda bolğan marş, bï ırğağındağı twındılar negіzіnde damığan. Jayaw Musanıñ änderіnde qazaq xalıq änderіnde asa sïrek kezdesetіn qubılıs - klassïkalıq mwzıkanıñ formasın quraytın erekşelіkter «Aqsïsa», «Eskendіr», «Turımtay» änderіnen anıq bayqaladı. Jayaw Musa kompozïtor, änşі ğana emes, öz änderіne layıqtap, öleñ şığarğan aqın. Köptegen mısqıl öleñderіmen qatar «Şal men torğay», «Bödene men qanşır» attı mısaldarı da bar. Jayaw Musa köñіlge tüygenderіn orısşa, qazaqşa qağazğa tüsіrіp otırğan. Qazaq qoğamınıñ älewmettіk. іsterіne belsene aralasıp, ult mädenïetіne elewlі üles qosqan. Köptegen koljazbaları Almatı, Qazan, Sankt-Peterbor, Ombı murağattarınan tabılğan. Onıñ änderі men küylerіn alğaş notağa tüsіrіp, jazıp alğandar - A.Zataevïç, A.Jubanov, B.Erzakovïç, M.Lalïnov; änderіn aytıp berwşіler - Q.Babaqov, Q.Bayjanov, Ä.Qaşawbaev, Q.Lekerov, J.Elebekov jäne Jayaw Musanıñ balası Salıq Mwsïn. Onıñ mwzıkalıq murasın qazaq kompozïtorları opera («Qız Jіbek», «Er Tarğın», «Bіrjan - Sara», «Beket»), sïmfonïya, estrada janrlarında paydalanğan. Jayaw Musanıñ änderі qazіrgі änşіlerdіñ repertwarınan orın aldı. Änşі beynesі körkem şığarmalarda, Z.Aqışevtіñ «Jayaw Musa» romanında somdalğan.
 
 Derekközі:QazAqparat
nravïtsya:    1123
Tegï: Mwzıka,
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Loading...
Çïtayte tak je:

Kommentarïï