25 Ïyun
21:32
Astana: 21 °C
Almatı: 20 °C
USD/KZT: 340.27
EUR/KZT: 396.31
RUB/KZT: 5.39
CNY/KZT: 52.39
Ekonomïka
5 nawrız 11:56
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Bul kün – «Alaş» qozğalısınıñ kösemі Älïxan Bökeyxan twğan kün
Bügіn «Alaş» qozğalısınıñ kösemі Älïxan Bökeyxannıñ twğanına 152 jıl toldı.



Älïxan Bökeyxan – XX ğasırdıñ bas kezіnde qazaq dalasında keñіnen qanat jayğan ult-azattıq «Alaş» qozğalısınıñ negіzіn qalawşı jäne jetekşіsі, Alaşorda ulttıq awtonomïyası Xalıq keñesіnіñ törağası boldı.

«Alaş» qozğalısı jetekşіsіnіñ іs-qïmılı men rölіne qazaqtıñ qazіrgі zamanğı tarïxında alğaş ret, 1920 jıldarı osılay bağa berіldі. Qoşmuxammed Kemeñgerulı (Qoşke Kemeñgerov) «Qazaq tarïxınan» dep atalatın tarïxï oçerkіnde: «Ükimettiñ qara qwğın jasağan künderinde aydawına da, abaqtısına da şıdap, el üşin basın qurban qılğan at töbelindey ğana azamat tobı boldı. Bul toptı bawlığan – Älïxan», – dep jazdı.

XX ğasırdıñ bas kezіndegі sayasatkerlerdіñ bіrі, tarïxşı, jwrnalïst, jazwşı jäne dramatwrg Qoşmuxammed Kemeñgerulı bul oçerkіn 1922 jılı ayaqtap, 1924 jılı Mäskewdegі SSSR xalıqtarınıñ ortalıq baspasınan şığardı. Sovet ökіmetіnіñ qwğın-sürgіnіne uşırağan Älïxan Bökeyxan ömіrіnіñ soñğı 15 jılın osı Mäskewde ötkіzіp, Kremldіñ jіtі baqılawında bolğan edі.
 
QAZAQ KÖSEMІ

Älïxan Bökeyxan 1866 jılı 5 nawrızda dünïege keldі. Bul kez otarşıldıq sayasat saldarınan qazaq xalqı ğasırlar boyğı qalıptasqan köşpendіlerdіñ dästürlі rwlıq-qawımdıq qatınastarınan, jerіnen de, onı paydalanw quqınan da ajıray bastağan, köşpendіlerdіñ bayırğı qundılıqtarı şettetіlіp, jañası qalıptasa qoymağan almağayıp kez edі.

Patşalıq Reseydіñ otırşıldıq sayasatı jıl ötken sayın küşeyіp, qazaq іşіne dendep ene tüstі, sonıñ kesіrіnen xandıq bïlіktіñ bayırğı qurılımdarı joyılıp, qazaqtıñ salt-dästürі men mädenïetіne jäne onıñ öz jerіnde derbes etnos retіnde ömіr sürwіne qater töndі.

Patşalıq bïlіktіñ ozbır sayasatın jastayınan körіp, tüysіnіp ösken Älïxannıñ boyında otarşıl bïlіkke ğana emes, jan alıp, jan berіspey-aq otarlıq qamıttı kïyuge mäjbür etken öz xalqınıñ salt-sanası, turmıs-tіrşіlіgі, şarwaşılığı twralı sınşıl közqarası da erte qalıptastı.

 
Älïxan Bökeyxan awtorı ärі redaktorı bolğan «Golos stepï» gazetіnіñ 1907 jılı qañtardıñ 13-і künі şıqqan sanı.

1889 jılı «Osoboe prïbavlenіe k «Akmolïnskïm oblastnım vedomostyam» gazetіnіñ qazaq tіlіndegі qosımşası – «Dala walayatınıñ gazetіnde» jarïyalanğan özіnіñ alğaşqı maqalalarında-aq qazaq qoğamınıñ jağımsız jaqtarı men qara xalıqtı qatıgezdіkpen qanap jürgen nadan molda, bolıs pen starşındı, toyımsız baydıñ soyılın soğıp jürgen ekіjüzdі aqındar men oqığan qazaqtardı ayawsız sınğa aldı.
 
«Qırda kіm bolsa da sol molla boladı. Az ğana oqw bіletіn qazaq, ya qaşqın noğay, ya sart, ya täjіk. Sol adamdar bek nadan häm närsenі... bіlmeydі häm solar nadan bolğan soñ qazaqtarğa awıp, olardı meylіnşe buzadı. Qay qazaq mollağa nanbaydı, aşıq kündі jawın qılamın dep turğan soñ... (Qudayınday ïlanadı)... Bіr sorlı qazaq bar ma eken... «jaqsı» atanıp jürgen qazaqtar menen mollalardan körmegen?.. Sol mollalar nadandığımenen dіnge qarsı ötіrіk aytadı...» dep jazdı «Q. oyazındağı mollalarınıñ bayanı» degen maqalasında.
 
 «Baspaxanağa xat» attı maqalasında awtor Zulımbay Qarımbaev sekіldі qazaq bay-bolıstarınıñ, sonday-aq Müsäpіr Beyşarïn tärіzdі qazaq kedeylerіnіñ jïıntıq keyіpkerіn jasadı: «Bіzdіñ sözіmіzdіñ rastığın bayqayın degender eldegі tіlmäştіñ spïsok jornalın alıp, kez-kelgen jerіnen oqıp körse bolğanı, mına jornaldan Zulımbay Qarımbayulın körse, 15 jılqısı, 100 qoyı bar dep jazwlı turadı. Anığı 300 jılqı, 700 qoyı bolsa da häm Müsäpіr Beyşaraulın körse - 50 qoyı bar, 5 jılqısı bar dep jazılıp turadı. Ol sorlınıñ іlіp alar heş närsesі bolmasa da sonday beyşaralar, yağnï waqıtımen alım bermeymіn, heş närsem joq dep azar da bazar boladı».

Ol bolıstardı, pïsarler men tіlmäştardı «sum», «zalım» adamdar qatarına jatqızdı.

Basqa bіr maqalasında awtor bılay deydі: «Qır xalqı bos jüredі. Bos otırğan bastarına awır sın twmağan soñ mexnat-jumısqa ïlenbey, mal şarwasımenen küneltіp jürdі. Mal bağw öz jönіmenen jüre beredі. Ölgenge şeyіn bіr qazaq mal bağwdı tüzewge oylağan joq, qanşa zamannan berі ata-babanıñ jolımenen jüredі de otıradı».

23 jasar Älïxan sol kezdegі qazaq qoğamı mädenïetіnіñ tömendіgіn, adamï ädep pen axlaqtıñ joqtığın ökіne otırıp aytadı. Xalıqtıñ jappay sawatsızdığı, bolıstıq bïlіk üşіn rw aralıq küres, barımta, baylar men küştіlerdіñ kedeyler men älsіzderdі ayawsız ezwі etek aldı dep sanaydı.
 
Bul jıldarı, Älïxannıñ közqarasınşa, qazaq xalqı bay men nadan moldalardıñ jäne otarşıl bïlіktіñ üş jaqtan bіrdey ezgіsіne tüstі.
 
Bіraq Älïxan qazaqtar twralı: «Qır xalqı... ğılım-bіlіm jayıp jatqan häm özderі ğılım-bіlіmge köñіl bölgen sebebіnen keşіkpey-aq jaqsılıqtı bіlіp, eñsesіn köterwge ayaq basar, özderіnіñ süyekterіne bergen aqılı-sanası bolğan soñ...», – dep jazdı.
 
KÜRES PEN ĞILIM
 

Ombı texnïkalıq wçïlïşesіn ayaqtağan Älïxan sol kezderі jurt japa-tarmağay umtılatın zañger nemese äskerï käsіptі tañdamay, Sankt-Peterbwrgtegі Orman ïnstïtwtına tüsіp, ormantanwşı-ğalım dïplomın alıp şıqtı. Keyіnnen Sankt-Peterbwrg wnïversïtetіnіñ zañ fakwltetіne tötenşe emtïxan tapsırıp, zañger dïplomına da ïe boldı.
 
Mіne, osılayşa Älïxan Bökeyxan Dala ölkesі – Qazaqstannıñ xalıq şarwaşılığı boyınşa sarapşı maman, іrі ğalımğa aynaldı. Sonday-aq ekonomïst, tarïxşı, etnograf, ädebïetanwşı retіnde tanıldı. Qazaq egіnşіlіgі men mal şarwaşılığı, sonıñ іşіnde qazaqtıñ sïır, qoy jäne jılqı şarwaşılığı twralı іrgelі zerttewler jarïyaladı. Qazaq tarïxı, etnografïyası, ädebïetі men folklorı twralı jüzdegen maqalalar jazıp, «Qozı Körpeş – Bayan Sulw», «Er Tarğın», «Er Sayın» sekіldі xalıq awız ädebïetіnіñ bіrneşe ülgіlerіn jïnaqtıp, baspa betіne şığardı.
 
Ol ğılımï ataqqa da, ğılımï därejege de umtılmadı, öytkenі negіzgі küş-jіgerіn sayasï küreske jumsadı. Keyde ğılımï jumıstarın erіksіz sayasï küres barısında jazwğa twra keldі. Akademïk Älkey Marğulannıñ estelіkterіnde, Alaş kösemіnіñ 1925-1927 jıldar aralığında Lenïngrad memlekettіk wnïversïtetіnіñ professorı bolğandığı aytıladı.
 
Qazaq jerіnіñ otarlanwı men bayırğı jer ïesі – qazaq xalqına sol kezdіñ özіnde tïіp otırğan jäne alda da tïgіze beretіn asa awır zardaptarı twralı bіrqatar іrі eñbekterі Älïxan Bökeyxannıñ alğa qoyğan muratınıñ jarqın mısaldarı bola aladı. Älïxan Bökeyxan bul zerttewlerdі Semey türmesіnde segіz ay otırğan kezіnde de jazğan edі.
 
«Qazaqtıñ swarmalı egіstіk jerlerіnіñ alınwı», «Dala ölkesіnіñ tükpіrlerіndegі orıs qonıstarı», «Aqmola oblısındağı pereselenderdіñ jer ülesterі» dep atalatın maqalalarınıñ taqırıptarınan-aq onıñ qanday özektі mäselelerdі arqaw etkenі ayqın añğarıladı. Älïxan Bökeyxan bul maqalalardı basqa jerde emes, otarşıl metropolïyanıñ däl jüregіnde – Peterbwrg qalasında, «Sïbïrskіe voprosı» jwrnalında jarïyaladı. 1908 jılı, twğan jerden jıraqta, bostandıqtıqtıñ dämіn tatar-tatpastan-aq Samarağa aydalıp kettі.
 
SAYaSATKER-REALÏST
 
Älïxan Bökeyxan kezіndegі qudırettі Qazaq xandığınıñ bіrlіgі men küş-qwatınan ayırılıp, otarlıq täweldіlіkke qalay tüskenіn egjey-tegjeylі zerdelep şıqtı.
 
Ol qazaq xandarı men sultandarınıñ, rw kösemderі men bïlerіnіñ Resey ïmperïyası ökіlderіmen jazısqan xattarın zerttey kele keybіrіn gazetter men arnayı jïnaqtarda jarïyaladı. Sonday-aq dalanıñ tağı bіr köşpelі elïtası – Kenesarı xan bastağan qarwlı köterіlіs twralı el awızındağı añız-äñgіmelerdі jïnaqtadı. Älïxan Bökeyxan osı іzdenіsterdіñ arqasında bіrneşe kelelі tujırımdar jasap, oy qorıttı.
 
Qazaqtıñ bіrlіgі men täwelsіzdіgіn saqtay almawınıñ eñ bastı sebebіn ol el tіzgіnіn ustağandardıñ, tіptі eñ qaterlі kezdіñ özіnde, yağnï joñğar şapqınşılığı kezіnde de el іşіnde awızbіrlіk ornata almawınan köredі.
 

Alaş qayratkerі Älïxan Bökeyxan şığarğan "Ïrtış" pen "Omïç" gazetterі.

«Burınğı bïlewşіlerdіñ köpşіlіgі, – dep jazadı Älïxan Bökeyxan, – küş-qwatınıñ barlığın özara talas-tartıs pen qırqısqa sarp ettі» (Türіk balası. Qazaqtıñ tarïxı. «Qazaq», 1913, № 2.).
 
Alıp Resey ïmperïyasımen alısıp, bayırğı täwelsіzdіktі qarwlı köterіlіspen qalpına keltіrw mümkіn emes dep tujırğan Älïxan Bökeyxan «bul joldı xalıqtıñ jappay qoldawı da neğaybıl, Kenesarı köterіlіsіnіñ jeñіlіske uşırawı – sonıñ bіr körіnіsі» dep eseptedі.
 
Alaş jetekşіsі otarşıl ïmperïyanı sayasï turğıdan reformalap, federatïvtіk demokratïyalı memleketke aynaldırw arqılı ğana qazaqtıñ äwelі özіn-özі bïlep, keyіn tolıq täwelsіzdіkke qol jetkіzwіne boladı dep sanadı.
 
Ol munıñ uzaq ta azaptı jol bolsa da, eñ durıs jol ekenіn köre bіldі. Sondıqtan da 1905 jılı «Xalıq bostandığı» nemese Konstïtwcïyalıq-demokratïyalıq partïyanıñ (kadet partïyası) Aqmola oblıstıq jäne Ombı qalalıq komïtetterіnіñ uyımdastırwşıları men jetekşіlerіnіñ bіrі boldı. 
 
Partïya 1905 jılı 23 säwіr men 17 qazandağı manïfesterdіñ aralığında dünïege keldі, bіraq az waqıtta-aq Reseydegі eñ іrі ärі asa tanımal oppozïcïyalıq uyımğa aynaldı. Kadetterdіñ bağdarlaması men alğa qoyğan maqsat-mіndetterі qazaq xalqınıñ arman-tіlegіne say keldі. Bul partïya «adamnıñ jeke basına qol suqpawşılıqtı; ultına, dіnï senіmіne, tegі men jınısına qaramastan azamattardıñ teñdіgі men bostandığın qamtamasız etwdі; xalıq ökіldіkterіne de, jergіlіktі özіn-özі basqarw organdarına da jalpığa bіrdey, teñ, töte jäne qupïya saylaw quqığın jüzege asırwdı; jer reformasın zañnamalıq turğıdan şeşwdі, ulttıq talaptardı ädіl orındawdı» talap ettі.
 
QAZAQTIÑ SAYaSÏ TALAPTARI
 
Täwelsіzdіktі bayırğı xandıq basqarw ïnstïtwttarı negіzіnde qalpına keltіrwdі Älïxan Bökeyxan durıs dep sanamadı. Sol sebeptі de ol özgeşe startegïyalıq maqsattardı jüzege asırwğa umtıldı. Bul umtılıstarınıñ bіr parası «Qarqaralı petïcïyası» degen atpen tarïxta qalğan 1905 jılğı «Qazaqtardıñ petïcïyasında» körіnіs taptı.
 
«Qazaqtardıñ petïcïyasınıñ» bastı uyımdastırwşı jäne negіzgі awtorı Älïxan Bökeyxannıñ qazaq xalqınıñ beybіt sayasï talaptarın orıs ïmperatorına derew poştamen jіberwdі qolğa alğanı twralı onıñ «Dala ölkesіndegі saylawlar» dep atalatın oçerkіnde jan-jaqtı aytıladı.
 
Älïxan Bökeyxan bul talaptardı Peterbwrgtіñ «Sın oteçestva» gazetі men Ombınıñ «Ïrtış» gazetіnde jarïyalap, olardı özі redakcïyalap şıqtı. «Qazaqtardıñ petïcïyasınıñ» törtіnşі tarmağında «qazaq otırğan jerlerdіñ qazaqtıñ menşіgі bolıp sanalatının patşa ökіmetіnen moyındawdı» talap etken Älïxan Bökeyxan «jersіz memleket bolmaydı» degen ustanımda boldı. Qazaq jerіn saqtap qalw jäne Reseydіñ qazaq jerіne orıs şarwaların ornalastırwına jol bermew maqsatındağı qajırlı kürestі ol Sankt-Peterbwrgtegі oqwınan Ombığa oralısımen bastap kettі.
 
Qazaq xalqı petïcïyada qazaq balaları bіlіm alatın barşa bastawış mektepterge ana tіlі men jazwın engіzwdі, qazaq tіlіnde gazet şığarıp, іs qağazdarın qazaq tіlіnde jürgіzwdі talap ettі.
  
Älïxan Bökeyxan keyіnіrek sırttan tañılğan jat zañdarmen emes, qazaq xalqınıñ salt-dästürі men ulttıq erekşelіkterіne say keletіn josın-joralğılar boyınşa ükіm şığaratın qazaqtıñ bayırğı bïler sotın qalpına keltіrwdі usındı. Bul rette mısal retіnde Anglïyadağı sot bïlіgіn alğa tarttı. Ol üşіn bïler men bïlerdіñ sot bïlіgіn äkіmşіlіk bïlіkke täwelsіz etw qajet dep sanadı.
 
«Alaş» qozğalısınıñ strategïyalıq maqsattarınıñ bіrі – Dala ölkesіne «zemstvo», yağnï jergіlіktі özіn-özі basqarw jüyesіn jappay engіzw. Zemstvo engіzіlgen jağdayda jergіlіktі özіn-özі basqarw jüyesі küşeyіp, belgіlі bіr awmaqta jïnalğan salıqtı mektep, awrwxana, jol jäne tağı da basqa mañızdı älewmettіk nısandar qurılısın jürgіzwge, yağnï jergіlіktі ïnfraqurılımdı salıp, damıtw mümkіndіgі bolatın edі.
 
Memlekettіk Dwmada tïesіlі zañ qabıldaw arqılı Dala ölkesіne jappay zemstvo engіzwge umtılğan Älïxan Bökeyxannıñ tüpkіlіktі közdegenі qazіrgі qazaq memleketіn, onıñ berіk іrgetasınan qalaw edі.
  
ALĞAŞQI DEMOKRAT
 
Osınaw strategïyalıq maqsattarğa jetw jolında ulttıq zïyalı qawımğa da, qarapayım buqara xalıqqa da jaqın ïdeya awaday qajet edі.
 
Älïxan Bökeyxan qazaqtardı rwğa da, jüzge de jіktemedі, älewmettіk märtebesіne de, bіlіmіne qaray da böle-jarmadı. Qazaqtı bіrtutas xalıq retіnde körgіsі keldі. Osı orayda ol usınğan Alaş atawı ulttı uyıstırwğa murındıq bolatın tamaşa ïdeya bolıp şıqtı. Bul ïdeyanı Älïxan Bökeyxan Alaş qozğalısı payda bolğanğa deyіn-aq ärdayım aytıp jürgen edі. Sonaw 1910 jıldıñ özіnde-aq «Qazaqtar» dep atalatın tarïxï oçerkіnde qazaqtardıñ soğıs uranı «Alaş degen mïftіk tulğa» ekenіn atap ötken bolatın.
 
1913 jılı jazğan «Qazaqtıñ tarïxı» dep atalatın maqalasında Alaş atawına tereñіrek toqtalıp, Alaş atawınıñ astarında «jetekşі» degen mağına jatqanın aytadı. «Joşı xandı xalıq «Alaş» dep atap kettі. Bul «Alaştıñ – alaş jurtınıñ basşısı» ekenіn bіldіredі» dep jazadı «Türіk balası» («Qazaq», 1913, № 7).
 
1917 jılı qaraşa ayında ötken Qurıltay jïnalısınıñ saylawında qazaqtardıñ basım köpşіlіgі «Üş jüz» partïyasın emes, «Alaş» partïyasın qoldadı, söytіp «Alaş» partïyası 43 depwtattıq mandattı ïelendі. «Alaş» partïyası Qazan töñkerіsіnіñ qarsañında Reseydegі elwge jwıq partïyanıñ іşіnde segіzіnşі orında turğan edі.
 

Älïxan Nurmuxamedulı Bökeyxan 1937 jılı şіlde ayında tutqındalğan kezde öz qolımen toltırğan anketa. Resey FSB-nıñ murağatındağı qujat. Mäskew, aqpan, 1995 jıl.
 
Älïxan Bökeyxan şınayı demokrattıq jolğa tüstі. Şınayı sayasatı bağamday bіletіn ol öz elіnіñ Resey federatïvtі parlamenttіk respwblïkasınıñ quramında bolaşağı bolmaytının añğardı.
 
Alaş kösemі 1917 jılğı Aqpan töñkerіsі kezіnde Batıs maydannıñ tılında jürgen bolatın. Kütpegen töñkerіsten keyіn ol Oral oblısı men Bökey ordasında qazaq sïezderіn uyımdastırıp, ötkіzw üşіn maydannan Şafqat Bekmuxamedulı men Wälïdxan Tanaşulın jіberedі. Olarğa sïezde qazaqtıñ belgіlі aqını, küyşі, Orınbor kadet korpwsınıñ tülegі, Äbіlxayır xannıñ bedeldі tuqımı Şäñgerey Bökeyulın jetekşі etіp saylawdı amanattaydı.
 
Amanattı moyındarına alğanda eş qarsılıq bіldіrmegen bul ekewі nege ekenі belgіsіz Bökey ordasına barar jolda Şäñgereyge qaray at basın burmağan. (Bul jayt 1933 jılı Almatı men Qızılorda qalalarında şıqqan, Nuğıman Manayulı qurastırğan Şäñgerey Bökeyulınıñ ömіrі twralı kіtaptıñ alğısözіnde swrettelgen). 
 
Älïxan Bökeyxan osı amanat arqılı Orınborda ötetіn jalpıqazaq sïezіnde Şäñgerey Bökeyulın «Alaş» jetekşіsіmen tepe-teñ jağdayda Alaşorda awtonomïyası ükіmetіnіñ (Xalıq keñesі) törağası qızmetіne nağız demokratïyalıq saylaw jolımen dawısqa tüsіrwdі közdegen bolatın.
 
Alayda sïezde onımen bіrge basqa ekі kandïdattıñ (tağı da Älïxan Bökeyxannıñ usınısı boyınşa Ekіnşі Dwma depwtatı Baqıtkerey Qulmanov pen Aydarxan Turlıbaevtıñ) dawısqa tüskenі belgіlі. Älïxan Bökeyxan bul usınıstarınan Qazaqstanda demokratïyalıq saylaw dästürіnіñ negіzіn qalağısı kelgenі bayqaladı.
 
KІSІLІK PEN QARAPAYIMDILIQ
 
Älïxan Bökeyxannıñ adamşılığı, qayratkerlіgі men kіsіlіk qasïetterіmen erekşelendі. Ol pіkіrlesterі men joldastarınıñ eñbekterіn qay waqıtta da orındı bağalay bіldі.
 
1914 jılı onıñ serіktesterі ärі dostarı, sol kezde Orınbor qalasında şığıp turğan «Qazaq» gazetіnіñ bas redaktorı men orınbasarı – Axmet Baytursınulı men Mіrjaqıp Dwlatulı «gazet betіnde ükіmetke qarsı maqala jarïyaladı» degen jelewmen tutqınğa alındı.
  

Alaş basşıları (soldan oñğa): Axmet Baytursınulı, Älïxan Bökeyxan, Mіrjaqıp Dwlatulı.
 
Bul waqïğanı jedelxat arqılı bіlgen Älïxan Bökeyxan «Qazaq» gazetіnіñ kelesі nömіrіne «Uyat!» degen maqala jarïyalap, Alaştıñ bіrtwar azamattarına qoldaw körsettі. Özіnіñ de Samara gwbernïyasında aydawda jürgenіne altı jıl bolğanına qaramastan «Alaş» kösemі pіkіrlesterіne tіlekşі ekendіgіn osılayşa tanıttı.
 
«A.N.Radïşev... abaqtığa jabılıp, 10 jılğa Sіbіrge aydaldı. Onıñ zamandası, tağı bіr gazetşі, Ewropağa jol aşqan N.Ï.Novïkov Şlïsselbwrg bekіnіsіnde 15 jılın ötkіzdі. Axmet jäne Mіrjaqıp bawırlarım! Senderdі qamağan türme – Radïşev pen Novïkov otırğan türme. Reseyde eñ bolmağanda bіr ret tutqında bolmağan sanalı adamdar sanawlı-aq. Dostoevskïy, Potanïn, Korolenko, Çernışevskïy, Morozov sıqıldı jazwşılar da türmede otırdı.... Saltıkov, Gercen, Pwşkïn, Lermontov, Twrgenevter aydawğa kettі...» («Qazaq» gazetі, № 54, 1914 j. Samara).
 
Älïxan Bökeyxan qarapayım ömіr sürdі. Ol tutqınğa alınıp, 1937 jılı atılıp ketkende, qızı Elïzaveta men nemeresі Eskendіrge Mäskewdіñ kommwnaldıq päterіnen bіr bölme men kіtaptar, fotoalbom, bіrqatar qoljazbaları, sonday-aq... qazіr Almatıda ömіr süretіn nemere twısınıñ qolında saqtawlı turğan nasıbay şaqşa ğana qaldı.
 
Älïxandı 1933 jılı Mäskewde bіr-aq ret körgen qazaq sovet jazwşısı Säbït Muqanovtıñ äyelі Märïyam 2000 jılı jeke kіtap bolıp şıqqan öz estelіgіnde Alaş kösemіnіñ tulğasına degen erekşe tañdanısın: «Bökeyxanov öte tartımdı adam eken... Sırt kelbetіnen nağız aqsüyektіk qasïet bayqaladı. Mañğaz, jüzі swıq» (Märïyam Muqanovanıñ «Sağınışım – Säbïtіm» kіtabınan) dep swretteydі.


Älïxan Nurmuxamedulı Bökeyxanovtıñ atılar aldındağı swretі. Bwtırka türmesі, Mäskew, 1937 jıl. SSRO KGB-sınıñ murağatındağı swret.
 
Smaxan törenіñ estelіkterіnde Älïxannıñ «twğan jerden üş arşın jer buyırsa jetedі» degen sözdі ağayın-twıstarına ärdayım qaytalap otıratını aytıladı.
 
Alayda, Älïxan Bökeyxanğa da, onıñ qızdarına da, nemeresі Eskendіrge de ata-baba jerіnen topıraq buyırmadı. Barlığı Mäskewde jerlendі. Tek tayawda ğana Alaş kösemіnіñ küyew balası, 1920 jıldardağı іrі memleket qayratkerі Smağul Sädwaqasov denesіnіñ külі Mäskewden Astanağa äkelіndі. Bіraq älі künge deyіn onı qayda jerlew mäselesі şeşіlmey otır.
 
Qazaqstan önerkäsіbіnіñ jetekşіsі retіnde jäne osı saladağı іrі ğalım retіnde qalıptaswına zor mümkіndіgі bolğan, Jezqazğandağı tüstі metaldar kenіn ïgerwdіñ bastawında turğan onıñ ulı Oqtaydıñ (pasport boyınşa Sergey) da qayda jerlengenі belgіsіz. Oqtay şamamen 1957 jılı jumbaq jağdayda ömіrden öttі.
 
Derekköz: www.azattyq.org
nravïtsya:    61
Tegï: Glavnaya, Tulğa,
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Loading...
Çïtayte takje:

Kommentarïï