20 Oktyabr
00:25
Astana: 5 °C
Almatı: 8 °C
USD/KZT: 334.11
EUR/KZT: 394.65
RUB/KZT: 5.81
CNY/KZT: 50.46
Älem jañalıqtarı
29 mawsım 14:03
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Cäläfïzm qaşan jäne qalay payda boldı?


Cäläfïzmnіñ negіzі sonaw 1143 jılı Tayaw Şığısta Najd jerіnde bastaw aladı. Bіraq, ol waqıtta cäläfïzm ïdeologïyası «säläfïzm» dep tanılğan edі jäne xalıqtıñ sanasına asa qattı äser ete qoymağan bolatın. Bertіn kele 1206 jılı ïbn Taymïyanıñ qoldawımen «säläfïzm» ïdeologïyası qanat jayıp, xalıqtıñ arasına keñіnen taray bastadı.

Ïbn Taymïya dіnge engіzіlgen barlıq jañalıqtı «bïdağat» dep joyumen boldı. Sonday-aq, Muxammed (s.ğ.s.) payğambardıñ jäne іzgі äwlïe-änbïelerdіñ qabіrіn zïyarat etwdі şïrk amalına teñep, odan saqtandırw joldarın jürgіzdі. Budan soraqısı ïbn Taymïya bükіl älemnіñ Jaratwşısı bolğan Quranda sïpattalğan Alla Tağalağa qatıstı ayattarğa özіnşe tüsіnіk berіp, jaratılıstıñ sïpatın berwden tayınbadı. Bul bağıtta dіnï közqarası qalıptasqan musılmandardı «säläfïzm jaqtawşıları» dep atadı.  

Säläfïzm jaqtawşıları budan bölek payğambardıñ (s.ğ.s.) twğan künіn atap ötwdі jäne är namaz waqıtındağı azanda Muxammed (s.ğ.s.) esіmі eskerіlgende onıñ artınan «salawat» aytwğa üzіldі-kesіldі qarsı şıqtı.

Arada şamamen 600 jılday waqıt ötkennen keyіn Najd jerіnde Muxammed ïbn Abdwl Wahhab dünïege keldі. Ol alğaşqı dіnï bіlіmdі Mädïna qalasında alğan. Onıñ äkesі men Süleymen esіmdі ağası xalıqtıñ arasında jaqsı tanımal dіnï sawattı tulğalar edі. Alayda, bertіn kele ol ekewі Abdwl Wahhabtıñ közqarasına qarsı şığıp, xalıqtı onıñ soñınan ermewge ündedі. Degenmen, xalıq arasında dіnï sawatı tömen musılmandar Abdwl Wahhabtıñ jolına іlesіp, şırmawına tüstі. Abdwl Wahhabtı qoldawşılar «wahabïler» atımen köpke tanılıp musılmandar arasında bülіk twdırdı. Özderіmen sanaspağandardı tügeldey käpіr, dep ayıptay bastadı. Osıdan keyіn ïslam ğulamaları wahabşılarğa qarsı: «Ol (Abdwl Wahhab) adasqan jäne kіm onıñ soñınan erse adasarı sözsіz» dep pätwa şığardı.

Alayda, Abdwl Wahhab degenіnen qaytpay özіnіñ bağıtın tawxïdqa negіzdelgen bіrden bіr twra jol degen ustanımmen odan ärі nasïxattay berdі. Onıñ oyınşa, 600 jıl boyı musılmandar şïrk bılığına batıp kelgen. Sonımen qatar, Abdwl Wahhab ïslamdı qayta jañartamın degen maqsatpen müşrïkterge aytılğan Quran ayattarın özіne qarsı kelgen musılmandarğa tïіstіrіp ayta bastadı. Mäselen, «Axqaf» süresіnіñ 5-şі ayatı: «Alladan özge qïyametke deyіn özіne jawap bere almaytın bіrewge tabınğannan kіm asqan kіm zalım? Ärïne, tabınğandarı olardıñ jalbarwlarınan xabarsız», «Yunws» süresіnіñ 106-şı ayatı: «Alladan özge sağan payda, zïyan keltіre almaytın närselerge jalbarınba. Sonda eger onı іsteseñ, onda küdіksіz sen zalımdardan bolarsıñ», «Rad» süresіnіñ 14-şі ayatı:«Şınayı tіlek Allağa tän. Olardıñ Alladan özge tіlegenderі, olarğa eşbіr jawap bermeydі». Osı ayattarğa baylanıstı Abdwl Wahhab: «Kіmde kіm payğambardan (s.ğ.s.) nemese ömіrden ötken basqa da іzgі äwlïe-ämbïlerden şapağat suraytın bolsa ol joğarıda aytılğan ayattarğa layıqtı adam bolıp qaladı» dedі. 

Osınday negіzsіz ükіmder şığarğannan keyіn Abdwl Wahhabqa qarsı ïslam ğulamaları, sonıñ іşіnde Muxammed ïbn Süleymen äl-Kwrdï bılay dedі: «Ey, Abdwl Wahhab, musılmandarğa tіl tïgіzbe, rasında, men sağan eskertemіn».

Sonımen qatar, Abdwl Wahhab namazda aytılğan azanda Muxamed (s.ğ.s.) esіmі atalğanda oğan dawıstap salawat aytwdı qate sanap, onı Allağa serіk qoswşımen teñedі. Osınday közqaraspen wlanğan bіr wahabşı Damask qalasınıñ meşіtіnde azan aytılıp Muxammed (s.ğ.s.) esіmі eskerіlgende meşіt jamağatı dawıstap payğambarğa (s.ğ.s.) salawat ayta bastağanda, jamağatqa qarsı şığıp «Azan waqıtında salawat aytw – xaram» degen ükіm aytıp meşіtte daw şığaradı. Munday jağday sol waqıttağı bas müftï Äbw Yuswr äl-Abïdïnnіñ qulağına jetіp Şam ölkesіnde säläfïlerdіñ kösemі bolğan Nasr ad-Dïn Albanïdі şaqırtadı. Sonda müftï Albanïğa: «Budan bılay musılmandardıñ tınıştığın buzatın därіsterdі jürgіzwdі toqtat. Eger boysunbay bulay jalğasa berse elden qwılasıñ» dep eskertw jasaydı.

Abdwl Wahhab bul eskertwge qulaq aspay Dïrïïya jerіnde dіnï därіsterіn berwdі jalğastıra berdі. Ol Dïrïyadağı meşіtte är juma künі mіnberge şığıp bılay deytіn: «Kіmde kіm payğambarğa s.ğ.s. tawasswl jasasa käpіr boladı». Munday bawırınıñ şekten şıqqanına töze almağan Abdwl Wahhabtıñ ağası Süleymen: «Ey, Abdwl Wahhab, ïslam dіnі bes negіzge qalanğanın bіlesіñ. Bіraq, sen osı bes negіzge «Kіm de kіm menіñ degenіmmen jürmese ol käpіr», dep altınşı negіzdі qalıptastırdıñ» dep іnіsіnіñ äreketterіn qattı sınğa aladı. Rayınan qaytpağan Abdwl Wahhabtı körgen Süleymen özіne töngen qastandıqtan qorqıp Mädïnağa qonıs awdarıp ketedі. Ol Mädïnada іnіsіne qarsı «Sawïd Ïlahïya fï rad alaWahabïya», «Faslw xïtab fï rad ala Abdwl Wahhab» degen kіtaptar jazıp onda Abdwl Wahhabtıñ adasqan tustarın anıq körsetedі.   

Bіrde bіr tanımal ğalım kіsі Abdwl Wahhabqa kelіp:

– «Eger sen senіmdі dep tanığan bіr kіsі sağan kelіp «pälen tawdıñ tübіnde mıñ äsker kelіp senіñ basıñdı almaqşı» dese, sen onıñ aytqanına senesіñ be? deydі. Abdwl Wahhab oğan sözsіz senetіnіn aytadı.

Ğalım kіsі: «Eger sen sol mıñ äskerdіñ bar-joğın anıqtaw üşіn sol tawdıñ tübіne mıñ äsker jіberіp, olar sağan kelіp bіrawızdan onda eşqanday äskerdіñ joqtığın aytsa, kіmge senesіñ?» deydі. Abdwl Wahhab bul jolı köpşіlіktіñ aytqanına senetіnіn aytadı.

Sonda ğalım: Bügіngі barlıq ïslam ğulamaları jäne buğan deyіn de ömіrden ötken ğulamalar bіrawızdan durıs dep ustanğan ïslam jolın dattap sen bіr özіñ kelіp olarğa qarsı şığwdan qorıqpaysıñ ba? Bul jerde köpşіlіktіñ ustanğan dіnі durıs pa älde jalğız senіñ jolıñ durıs pa? degende Abdwl Wahhab ünsіz qaladı.

Abdwl Wahhab özіn ïslam dіnіn jañartwşı retіnde ekіnşі tulğa sanaytın. Sebebі, ol: «12 ğasırda musılmandar şïrk amaldarın jasawda qattı adas­tı. Sol waqıtta olardıñ közіn aşw üşіn tawxïdtіñ negіzіn bіlgen ïbn Taymïya keldі» degen.

Ol waqıtta wahabşılardıñ sanı 100 mıñğa da jetpeytіn edі. Soğan qaramastan olar mïllïondağan musılmandardı käpіr dep ayıptaytın. Xïjaz ben Najd xalqı Abdwl Wahhabtıñ qaharınan qorqıp, özderіnіñ közqarastarın aşıq türde aytwdan bas tartatın. Sebebі, wahabşılar özderіne qarsı kelgenderge qaşanda küş qoldanwğa beyіm turatın.

Sol waqıtta arabtardıñ arasında tanımal bolğan Amïr Sananï esіmdі aqın-jazwşı buğan deyіngі Najd jerіn maqtap jazğan özіnіñ öleñ joldarın öşіrіp wahabşılardı sïpattap mınaday jaña öleñ jazadı:

Kezіnde Najd jerіn maqtap ündegen edіm
Bügіnde sol maqtawdan terіs qayttı menіñ elіm
Kewdemde janğan ümіtіme sw sepkendey
Öştі, mіne, bügіnde kerі kelmey
Jolınan taymay bekem bolğan
Najd xalqı
Bügіnde jañılıp bіrі käpіr
bіrі müşrïk kebіn kïdі
Osılayşa Abdwl Wahhabtıñ kelwіmen bükіl Najd jerі jaman atqa qaldı. Bügіnde olardıñ şırmawıqtay taralğan dertі Xïjaz elіn bawrap arısı Şam ölkesі berіsі Ïrak jerіne tarap ülgerdі.

Osman ïmperïyası waqıtındağı Mekke qalasınıñ müftïі Şeyx Axmed Zeynï Daxlanïdіñ «Fwtwxat äl-Ïslamïya» kіtabınan alınğan.

Tärjіmalağan - Jalğas ASXATULI

Derekközі: http://e-islam.kz
nravïtsya:    1225
Tegï: Qoğam, Glavnaya,
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Loading...
Çïtayte tak je:

Kommentarïï