23 Sentyabr
20:32
Astana: 1 °C
Almatı: 18 °C
USD/KZT: 340.11
EUR/KZT: 407.93
RUB/KZT: 5.91
CNY/KZT: 51.61
Ekonomïka
4 qaraşa 09:40
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Dağdarıs damwğa türtkі me?
Şïkіzattıq ekonomïkanıñ bar kіltïpanı bіr-aq sätte sw betіne qalqıp şıqtı: azıq-tülіk pen turmıstıq zattar qımbattap,  sawda-sattıq  qarqını kürt bäseñdep, ömіr sürw deñgeyі odan ärі qïyalap baradı. Osıdan ekі ay burın teñgenіñ bağamın erkіn aynalımğa jіbergende, lawazımdı şenewnіkter xalıq tutınatın tawarlardıñ bağasın qursawda ustaymız degen edі. Bіraq tіptі nan bağasınıñ özіn jıl soñına deyіn burınğı deñgeyde ustap turw mümkіn bolmay şıqtı. Nesіn aytasız, qımbatşılıq qurığın salmağan sala joq. Onıñ üstіne, joğarı mіnberden «şın dağdarıs endі bastaldı» degen mälіmdeme jasaldı.



Ekіnşі jağınan, bul tek bіzdіñ basımızdağı jağday emes. Älem boyınşa şïkіzatqa täweldі elderdіñ bärі dağdarıstan turalay bastadı, damwşı narıqtardağı qarqın bäseñdedі.

Jaqında XVQ ğalamdıq damwğa qatıstı boljamdarın jañarttı. Oğan säykes bïılı jılğı älemdіk ösіm 3,1 payızdan aspaydı. Yağnï, xalıqaralıq qarjılıq uyım buğan deyіngі boljamın 0,4 payızğa tömendetwge mäjbür boldı. Bul esepke säykes, ğalamdıq JІÖ 2,7 trïllïon dollarğa azaymaq.

Körşіlerge köz salsaq, Resey ekonomïkalıq sankcïyalardan tïtıqtay bastasa, älemdіk narıqtağı bağa sayasatındağı  quldıraw  odan ärі eñsesіn ezіp baradı. Kök jelkemіzde otırğan Qıtaydıñ ekonomïkalıq damwı tejeldі. Atışwlı «qıtaylıq ğajayıptıñ» kelbetі bükіlälemdіk dağdarıstıñ kesіrіnen kömeskіlene bastadı.

Kez kelgen damw jolında örlew men quldırawdıñ bolatını anıq. Qazaqstannıñ soñğı onşaqtı jıldardağı örlewі munay men gazdıñ bağasına baylanıstı edі. Munay men metaldar eksportına qarağan ekonomïka endі ayağına jem tüsken attay kіbіrtіktep qaldı. Bіraq qara altınnıñ bağası aspandap turğan şaqta odan tüsken paydanı ekonomïkanı damıtwğa jumsamadıq. Şïkіzat öñdewdі käsіp qılğan joqpız, otandıq önіm şığarwdı ädet etken joqpız, zawıt-käsіporın aşwdı jolğa qoya almadıq. Buğan köz jetkіzw üşіn Almatı men Astana, tіptі oblıs ortalıqtarında soñğı jıldarı salınğan qurılıstarğa şolw jasaw jetkіlіktі.

Ïä, köp aymaqtarda jeke mecenattardıñ qoldawımen zäwlіm meşіtter boy köterdі – munı xalıqtıñ rwxanï ösw satısı delіk. Іrі qalalarda, oblıs ortalıqtarında memlekettіk turğın üy bağdarlaması ayasında bіrqatar jaña üyler salındı – munı eldіñ älewmettіk axwalın jaqsartwğa talpınıs deñіz. Bіraq eldegі qurılıstıñ basım bölіgі – sawda-sattıq, köñіl köterw orındarı, meyramxanalar men toyxanalar. Atı mälіm іrі köñіl köterw orındarın aralasañız, elde ekonomïkalıq dağdarıstıñ bar ekenіn elestetw qïın. Sırt közge munda balaların oynatıp,  düken aralap, dämdі tamaq іşіp, kïno körіp, türlі sawıq qurıp jürgen xalıqtıñ turmıs jağdayı onşa emes dewge awız barmaydı. Qanday jağdayda da olardıñ murtın balta şappastay körіnedі.

Sonda dağdarıs kіmnіñ esіgіn qağıp tur? Kez kelgen dağdarıs eldegі şınayı älewmettіk axwaldı anıqtap, qar betіne qına jaqqanday anıqtap beretіnіmen qundı. Özіñіz oylap körіñіz, osıdan sanawlı jıl burın munay barrelіnіñ bağası 100 dollardan asıp, qara altın öndіrwşі elderdіñ aydarınan jel esken kezde, xannıñ da, qaranıñ da jağdayı jaqsı edі. Aqşa aynalımı kіdіrіssіz üyіrіlіp, tutınwşılıq täbettі asqındırğan sätte eldіñ jappay turmıs deñgeyі tüzw körіnetіn. As ta tök toylardıñ köptіgі sonşama, senbі-jeksenbіsіn tek toyxanada ötkіzw köp adamnıñ dağdısına aynalğan bolatın. Qızmet körsetw salasında suranıstıñ köptіgі ekі qolğa bіr kürek deytіnderdіñ näpaqasız qalmaytınına kepіl edі.

… Osıdan bіrneşe jıl burın Mısırdağı jağdaydı öz közіmmen körgenіm bar. Mübarak taqtan tayğan, al as Sïsï älі prezïdent bolıp saylanbağan ölіra kez edі. Xalıq köşe demokratïyasınıñ bar «qızığın» älі körіp bolmağan, bіraq jappay tärtіpsіzdіkten, beybereketsіzdіkten ürіkken qalpında edі. Degenmen, munıñ bärі mısırlıq turmıstıñ bіr qırı ğana eken. Kaïrdіñ ortalıq awdandarındağı іrі sawda-sattıq ornına barğanda, mülde özgeşe jağdayğa tap boldım. Eñselі bïіk ğïmarattıñ іşі-sırtı zamanawï nışandarğa say bezendіrіlіp, menmundalap, jaylı turmısqa şaqırıp tur. Obalı neşіk, esіktіñ aldı küzet. Al odan öte bere mamırajay,  jaymaşwaq älemge tap bolasız. Asıqpay düken aralağan, otbasımen qıdırğan, qarnı da, köñіlі de toq adamdar jür munda. Köşesіnde BTR-lar ornıqqan, el basşısın küşpen awıstırğan, aştıq pen berekesіzdіkten şerwge şıqqan narazı elge mülde uqsamaydı. Kerіsіnşe, munday jaymaşwaq ömіrdі Astanadağı ne Londondağı іrі köñіl-köterw keşenderіndegі körіnіske uqsatwğa bolar edі.

Al xalıq jappay köşege şıqqanda, bul ğïmarattıñ küzetі qarwlanıp, özіn-özі qorğaytın ortağasırlıq qamalğa aynalğan desedі. Jalpaq elden bölek özіnşe küy keşken orta öz qımbatımen bölіswge qulıqsız, sondıqtan da qorğanadı…

Munday top qay kezeñde, qay jerde bolmasın, özіnіñ іşkі zañımen, üyrenşіktі tärtіbіmen ömіr süredі. Ekonomïkada, sayasatta qanday tolqın jağağa urıp, qanday sіlkіnіs bolmasın, olarğa eş äserі joq.

Bіzde de qarapayım xalıqtan qorğanatın top boy köterіp keledі. Olardıñ muñı bіzdіkіnen bölekşe. Olardıñ qızığı elden erek. Mına dağdarıs olardıñ esіgіn qaqpaydı. Sondıqtan mereyі üstem top pen qarapayım azamattardıñ söylew mänerіnde alşaqtıq bar, bіrіnіñ aytqan oyı ekіnşіsіne jetpeydі.

Bіr ğana mısal. Ulttıq bank törağasınıñ orınbasarı Q.Qojaxmetov devalvacïyadan soñ: «Xalıq dollardıñ bağamına nesіne qaraydı?» dedі. Qarapayım azamattardıñ qorında qap-qap dollardıñ joq ekenіn meñzegenі, şaması. Şeteldіk valyutamen eseptesw belgіlі bіr toptıñ ğana ülesіnde ekenіn eske salğanı bolar.

Al qarapayım xalıq nege dollardıñ bağamına qaramawı tïіs? Jalaqısın teñgemen alatındardıñ köbіsі ïpotekalıq nesïelerdі dollarmen räsіmdegen, olar üşіn şeteldіk valyutanıñ är sekіrіsі jürek talmasına aparatın jağday. Al azın-awlaq aqşasın teñgemen saqtaytındardıñ özі jïnağan qorına oylağan tawarın satıp ala almaytın jağdayğa jettі. Sebebі tawarlar men qızmetterdіñ bağası dollardıñ bağamına baylanğan. Turğın üy bağası tіkeley öspegenіmen, dollarmen eseptelіnetіndіkten, onıñ bağası bіr-aq sätte otız-otız bes payızğa aspandadı. Üyіn jalğa berwşіler de dollardıñ jaña bağamına oray qızmettі berw bağasın kürt qımbattattı. Azıq-tülіk, kïіm-keşek, turmıstıq zattar, aqır ayağı, kommwnaldı qızmetter bağası bіrіnen soñ bіrі qımbattap jatır. Xïmïyada munı «tіzbektі reakcïya» deydі.

Mınanday da derek bar: Qazaqstanda jumıs іsteytіnderdіñ 45 payızı 20 000 teñge men 75 000 teñgenіñ aralığında jalaqı aladı eken. Dollarğa şaqsañız, üstіñgі deñgeyі 275 dollardan aspaydı. Al bıltırğı jıldıñ soñında eldegі ortaşa jalaqı deñgeyі 650 dollarğa jetken bolatın. Jalaqı körsetkіşі sol küyі qaldı degennіñ özіnde, qazіrgі dollarmen şaqqanda, endі bul 450 dollar ğana. Sonda baspana,  ömіr sürwge qajettі tawarlar men qızmetterdіñ bağası dollarmen eseptelgende, tabısı kürt kemіp, keşegі künіne zar bolıp qalğan qazaqstandıqtar dollardıñ bağamına qaramawı tïіs pe?

Ïä, toqsanınşı jıldardan berі Qazaqstan üş-tört dürkіn ekonomïkalıq dağdarıstı bastan ötkerdі. Resmï türde. Sayasï dağdarıstıñ salqını bіzge äzіr tïgen emes, sonı şükіrşіlіk qılamız. Al täwelsіzdіk alğalı dağdarısta ötkіzgen jıldardıñ sanın şığarar bolsaq, toğımızdan jartıqursaq bolğan künіmіz köptew sïyaqtı. Sebebі dağdarıs jıldarı dep sanalğan kezeñnіñ aldındağı toqıraw bar, odan soñ dağdarıstan tırbıñdap bas kötere bastağan jıldar  bar. Onı az körseñіz, dağdarıstıñ bіrіnşі tolqını, ekіnşі tolqını bar…

Resmï derekterge jügіnsek, munay-gaz bağasınıñ tömendewіnen bïılğı byudjettіñ kіrіsі 40 payızğa qısqarıptı. Odan basqa qara jäne tüstі metaldardıñ, kömіrdіñ bağası arzandağan. Önerkäsіp käsіporındarındağı qarqın bäseñdegen, öndіrіs kölemі qısqardı. Büyte berse, Ïndwstrïalandırwdıñ ekіnşі besjıldığı bastalmay jatıp turalaytın sïyaqtı. Awılşarwaşılığına tağı ïek arta almaymız, onıñ özі memlekettіñ dotacïyasımen äreñ kün körіp otır.

Keşe ğana Prezïdent N.Nazarbaevtıñ Ükіmet basşısın şaqırıp alıp, ekonomïkalıq  dağdarıs twralı tolğanwı beker emes. Elbası dağdarıstı aşıq jarïyalaw arqılı eldі jappay jumıldırwğa ündegendey. Sın sağatta etek-jeñdі jïnawğa şaqırıp tur. Bälkіm, bіzge osı dağdarıs endі sabaq bolar? Jwannıñ jіñіşkerer kezі keldі. Osı dağdarıstan jwan jaltaqtığımızdı,  toñmoyın jalqawlığımızdı tastap şıqsaq jarar edі.

Derekközі: turkystan.kz
nravïtsya:    694
Tegï: Narıq jäne turmıs,
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Loading...
Çïtayte tak je:

Kommentarïï