19 Avgwst
01:53
Astana: 15 °C
Almatı: 15 °C
USD/KZT: 332.80
EUR/KZT: 390.57
RUB/KZT: 5.60
CNY/KZT: 49.88
Älem jañalıqtarı
7 qaraşa 16:25
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Elbasına bata bergen aqsaqaldıñ boljamı twra keldі



Şäkіr Äbenulı - Abay topırağınıñ twması, jırawlardıñ sarqıtı, Alaş arıstarımen murattas ğumır keşken qazaq ädebïetіnіñ ülken ökіlі. Qazіrgі waqıtta onıñ töl twındıları men özіnіñ aytwımen saqtalıp qalğan qırwar xïssa-dastandarı jeterlіk. 20 küy, 30 än, 20 xalıqtıq sarındarına älі nazar awdarılğan joq.

1980 jıl bolatın. Şäkіr aqsaqaldıñ jubayı Serіkbübі şeşey 60 jastan asqan şağında dünïeden ozdı. Bul kezde seksennіñ señgіrіne şıqqan qart aqınğa bul osal soqqı bolğan joq. Osı kezderde men ol kіsіnіñ janında jïіrek bolıp, köñіlіn awlawğa tırısatınmın. Ömіrdіñ teperіşіn köp körgen atamız tağdırdıñ bul sınağına da sır bermewge tırısıp, bіzge іşkі küyіgіn bіldіrtpewge tırısatın. Keyde tün balası köz іlmey, döñbekşіp jatqanın da sezem. Özі bastap tіl qatpasa, bіzdі bälendey sözge aralastırmaytın. Tіptі, tört-bes sağat boyı ün-tünsіz otırıp alatın kezderі bolwşı edі. Bіr künі jadıray tüsіp:

– Mağan alañdama, men älі uzaq ömіr sürem. Jäne bіr qızıq kütіp tur, – dep söz bastadı.

– Onıñ mänіsі qalay? – degen surağıma atamız eşqanday jawap qatpay qoydı. “Uzaq jasaw-jasamawı – bіr Allanıñ іsі, al, kütіp turğan qızıq ne boldı eken?” dep іştey san-saqqa oy jügіrttіm de qoydım.

Osı oqïğadan soñ da talay waqıt öttі. Seksen beske, toqsanğa kelgen mereytoylarında mümkіndіgіnşe toylap jürdіk. Bіraq, älgі kütіp turğan qızıqtan eşqanday xabar bolmadı. Sodan, 1991 jılı Arxat keñşarınan atağa sälem berwge kelgenіmde, ol mağan:

– Äy, Kölembay! Älgі kütіp turğan qızığıñ bolayın dep tur. Ol eşqanday twıstıñ toy-tomalağı emes, men Qazaqstannıñ qazіrgі patşasına bata beretіn boldım. Budan artıq mağan da, sağan da qanday qwanış kerek bolsın. Qarağım, bata degenіmіz – xalıqtıñ özіmen bіrge jasap kele jatqan ejelgі murası. Ulttıq mädenï ïgіlіkterdіñ іşіnde eldіñ eñ rwxanï qazınası. Bіlgen adamğa batanıñ män-mağınası, qadіr-qasïetі ayrıqşa bağalı. Bata – xalıq boyında ğasırlar boyı mısqaldap jïnalğan naqıl jïıntığı, danalıq qorıtındısı, adamgerşlіk erejesі. Sondıqtan da bata – xalıqtıq tіlek. Bata berwşіnі de, bata alwşını parasattılıqqa, іzettіlіk, batıldıq, öjettіkke, ülken tabıstarğa jetіp, el-jerіn qorğay bіletіn nağız er bolwğa şaqıradı. Al, xanğa bata berw mağan mülde bölek jawapkerşіlіk jüktep, teñdesі joq senіm artılıp otır, – dep köñіldene söyledі.

Söytіp, Şäkіr atamız Elbasına bata berwge Almatığa attandı. Sonda atamızğa jolserіk bolğan azamattar: “Aqsaqal, batañızdıñ mazmunı qanday?” dep surasa: “Quday awzıma ne salsa, sonı aytam” dep naqtı jawap bermey dіñkeletken körіnedі. Qolına ne qalamsap, ne qağaz ustamağan bette Prezïdentke bata berіp qaytqanı esіmіzde. Elge oralğan soñ sätіn keltіrіp:

– Ata, osı on mïllïon qazaqtıñ іşіnen tuñğış Prezïdentіmіzdіñ bata jönіnde sіzge toqtalğanın qalay bağalaysız? – dep surağanımda:

– Äy, Kölembay, sen menіñ osı sözіmdі esіñe mıqtap saqta. Aytqandarım twra keletіnіn men emes, sen köretіn bolasıñ. Nursultan – ğalamat strateg, ol älі alısqa şabadı. Men sïyaqtı qazaqta şal az deymіsіñ? Ol menen bata alıp otırğan joq, Abay twğan topıraqtan, ulılar mekenіnen bata alıp otır, – dep edі.


Şäkіr Äbenulı twralı qısqaşa mälіmet: 



Şäkіr 13 jasında otaw qurıp, Şärapïyaday şeşemіzben köñіl qosqan. Jastayınan öleñge aralasqan Şäkіrdіñ alğaşqı öleñderі 15 jasında baspa betіn körіptі. Bіzge jetken mälіmetke qarağanda 1916 jılı “Ayqap” jwrnalına “Borsıqtar” degen öleñі jarïyalanıptı. 1917 jılı äkesі Äben dünïe salğanda janazasın özі şığarıp, mäyіttі şığarıp salw räsіmіn Botağazı degen kіsі jürgіzіptі. Äke janazasın özі şığarwınıñ sırı nede? Bul da älі jumbaq. 13 jasında otaw kötergen onıñ 1916 jılı Orınbasar, 1918 jılı Kenesarı, 1924 jılı Saparğalï degen balaları dünïege keledі. Uldarınıñ bіrіne Kenesarı esіmіn bergenі üşіn de sol kezdegі qoğamnan tayaq jemey qalğan joq. 1914 jılı Tіnіbay meşіtіnde azanşı bolıp qızmet atqarğan Şäkіr osı meşіt munarasınan bіrіnşі dünïejüzіlіk soğıstıñ bastalğanın da jurtqa xabarlağan eken.

Jastayınan önerge beyіm Şäkіr (1918 j.) äygіlі änşі, aqın Äsettіñ aldında “Tarbağatay” degen öleñіn änіmen orındap bergenіn bіrew bіlse, bіrew bіlmes. 

Şındıq jolında şınarday qayıspağan qayran Şäkіr Alaş zïyalılarınıñ maqsatın tereñ tüsіne bіlgen. Mіrjaqıptay marğasqa elge “Oyan, qazaq!” dep tastağan uranın Şäkіr de öz şamasına qaray el іşіnde nasïxattay bіlgen. Osınday ustanımda bolğan onıñ da jırları jurtqa jіger berdі, qızıldardıñ qurıp jatqan qoğamınıñ kemşіlіgіn wıttı tіlmen ayta bіlgen.

Qazaqtıñ belgіlі aqını Qalïxan Altınbaev ta kezіnde Şäkіrdіñ janında bolıp, bіrqatar äñgіmelerіn tıñdağan eken. Bіrde Qalïxan ağa öz estelіgіnde: “Men ekі närsenі bіlіp anıqtay aldım. Şäkіr – janında bïіk qamısı, tereñ swı bar bіr qupïya aral emes pe! Bіz özіmіzdі onıñ janında aqınbız dep maqtanğanımız beker. Ol öz zamandas aqındarınıñ qaysısınan bolsın qozıköş emes, uzaq köş alda turğan söz ïesі”, – deptі taza nïetpen. 

Äygіlі Muxtar Äwezov: “Qazaq awız ädebïetіnіñ bar qasïetіn öz boyına däl osı dastanday mol jïnağan şığarma joq” dep Ä. Şäkіrdіñ “Qozı Körpeş-Bayan sulw” poemasına bağa bergenіn de esten şığarmağan jön. Şäkіrdіñ öz zamandastarınan erekşelіgі – awız ädebïetіmіzdegі dastandardıñ bіrneşe nusqasın jatqa aytıp jetkіzgen. Ol jönіnde Äwelbek Qoñıratbaev: “Qozı Körpeş-Bayan sulwdı” qazaqtıñ xalıq aqındarı іşіnen Abay awdanında turatın Şäkіr Äbenulı jañğırta jırlay bіlgen” deptі. Osı atalğan jırğa tereñ üñіlgen Älkey Marğulan da xalıqtıq şığarmağa köp jañalıq engіzіp, mazmunın bayıtıp, tıñ nusqasın şığarwşı Abay ülgіsіnen tärbïe alğan Ş. Äbenulı ekenіn aytadı. Folklorımızda jïırmadan astam nusqası bar “Qozı Körpeş-Bayan sulw” jırınıñ eñ mazmundısı da Ş. Äben-ulınıñ nusqası ekenі keyіngі ğalımdar tarapınan da moyındalıp otır. “Qozı Körpeş-Bayan sulw” eposınıñ Ş. Äbenulı nusqası türkі tektes elderdіñ bas jırı” dep atağan edі fïlologïya ğılımdarınıñ doktorı A. Espenbetov.


Kölembay ÄLІMBEKULI,

Ş. Äbenulı atındağı murajay qızmetkerі


Derekközі: http://zheruiyq.kz
nravïtsya:    1799
Tegï: Qoğam, Glavnaya,
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Loading...
Çïtayte tak je:

Kommentarïï