|    |  
10 желтоқсан 2018
02:38
Есекқырған жұлдызы туралы не білесіз?
21 маусым, 10:03 167


Қазақ есепшілері аспан әлеміндегі үлкен жарық жұлдыздарды бақылау барысында кей түндері түн туа сала, кей түндері түн ортасы ауғанда, кей түндері шолпан туардан бұрын кішілеу күміс реңді табақьтай болып жарқырап үнемі туып тұратын ғажайып жұлдызды байқаған екен. бұл бір қараған көзге бейне таңшолпан немесе жай шолпан жұлдызына ұсқап кетеді. Үнемі жұлдызды бақылап, көзін жұлдызға суарып жүрмеген адам болса, бұл жұлдызды көрген жерден таңшолпан жұлдызы деп айыра алмай қалары сөзсіз.

Қазақ есепшілері бұл жұлдызды ұзақ уақыт қайта-қайта бақылау арқылы оны «есекқырған» жұлдыз деп атағн екен. бұл жұлдыздың есекқырған жұлдызы атануының да өзіндік тамаша аңызы бар.

Бағзы замандарда бүгінгідей қатынас құралы дамымаған кезде саудагерлер көп есекке жүктерін артып алып, қыстың суық күндерінің бірінде үлкен шаһарды бетке алып жолға шығады. Кешке қарай жолдағы қоналқыға келіп, қонақтанады. Есектегі жүктерін түсіріп, тынығады, дем алады. Керуен басы сол ауылдағы күзетшіге өзін шолпан жұлдызы туа салып оятып жіберін өтінеді. Өзі саудагерлермен бірге тастай қатып ұйықтап қалады. Түн ортасында аспан әлемінен жарқырап туған жұлдызды көрген әлгі күзетші саудагерлер жатьқан үйге келіп, «Шолпан туды, шолпан туды, тұрыңыздар!» деп саудагер басын да, басқа саудагерлерді де түгел оятады. Саудагерлер таң атуға жақын қалған екен деп асығыс-үсігіс есектеріне жүкті артады да, ұяқылы-ояу жолға шығып кетеді. Әлі таң атпайды, жолда аяқ астынан ауа райы бұзылады, күн қатты суытады, қарлы боран соғады. Олар жолдван адасады, түнде жөнді жем-шөп жемеген, алыс жолда ылғи ауыр жүк көтерген есектер терлеп келе жатады да, қатты суыққа ышыдамай қырылып қалады. Бұл кезде таң атуға тақап қалған кез еді. Шығыс жақтан шақшиып щолпан жұлдызы туады. Сонда саудагерлердің біреуі «шолпан жұлдызы туды» деп айқай салады. Саудагерлердің арасынан тағы біреуі бағанағы күзетшінің айтқан шолпан жұлдызы  жұлдыз емес пе дегенде оны естіп тұрған саудагердің басшысы шамырқанып, ол шолпан емес, ол есекқырған деп бақырыпты. Содан бастап бұл жұлдыздың аты ел ішіне «есекқырған» жұлдызы деп тарап кеткен екен деседі.

Қазақ есепшілері есекқырған жұлдызының қасында төрт серігі бар деп есептейді. Ол төрт серігінің өзінен алыстау тұратын тағы сегіз серігі бар. Ол сегіз жұлдыз деп аталады. Сол сегіз жұлдызға төрт жұлдыды қосып, он екі серігі бар есекқырған жұлдызы бар деп ұйғарады. Бұл он екі жұлдыз он екі айға және он екі жылға бағымды болады деп тұжырым жасайды. Есекқырған жұлдызының он екі серік жұлдызы бір жылдағы он екі айға уәкілдік етсе, он екі жылға куәлік береді. Оған есекқырған жұлдызын қосса, он үш жыл бір мүшел уақытқа толады деп есептеген.

Қазақ есепшілері есекқырған жұлдызын жер шарына ең жақын тұартын жұлдыздар тобына санайды. Жер шарының жақын серігі деп біледі. Оның айналасын қоршап жүрген он екі серігін нөкерлері деп ұйғарады. Ол он екі жұлдыздың да әр кезге қарай әр түрлі айналымдармен көрінеді. Есекқырған жұлдызының он екі сергі кей түндері есекқырған жұлдызының екі жағына екі-екіден қаз-қатар бөлініп, бір түзу сызықтың бойынан көрінеді. Мұндай көрінген кезде бұл айдағы ауа райы жақсы болады, қауіп-қатер жоқ. «Жолаушыға жол түсіп тұр», «аспан шырағы бір сызық бойында шырадай жанып тұр» деп қуанады. Алысқа жол алатын жолаушылардың тоқымын қағады, қоржындарын толтырып сапарға аттандырып жібереді. Жұлдыз қабағы күліп тұр, жолың түсіп тұр, алаңсыз жүре бер деп тілек білдіреді.

Ал кейбір айларда есекқырған жұлдызының серіктері оның ар жақ тасасында жасырынып, көлеңкесіне тығылып көрінеді. Бұл кезде оның он екі жолдасы, серігі, нөкері «тұтытулға» тап болады. Өшкін тартып өлегізеді. Сәулесі бәсеңдейді, әдемі ажарынан айрылады. Бұл кезде аспанды буалытр тартады, ауа райы бұзылады. Қазақ есепшілері мұндай күйді көргенде аспан жұлдыздары «нақыс күйге өтті», жер бетінщдегі тіршілік дүниесіне кедергі бар деп ұйғарады. Жолаушы жүретін, алыс сапар алатын адамдардың жолын тосады, өте-мөте жақын жер болмаса, алысқа сапарға шығармайды. Себебі ауа райы қатты бұзылғанда жолда қауіп-қатерге ұшырайды, жол бейнетін тартып қана қоймай өміріне қауіп төнеді деп қарайды.

Кей айларда есекқырған жұлдызының серіктері қарайып, есекқырған жұлдызының бетін басып өтеді. Мұндай кезде аспан буалдыр тартып, әлдеөқандай тұман әлетінде тұрады. Есекқырған жұлдызы жерден қараған адамға бұлт арасынан ала сағым болып әзер көзге түседі. Осы кезде есекқырған жұлдызының жарығымен оның серік жұлдыздарының жарығы бір-біріне беттеседі.біріне бірі нұрын түсірісіп шағылысады.  Мұны қазақ жұлдыздың жартылай тұтылуы, тоғысуы, қарсыласуы деп біледі.

Қазақ аспандағы мұндай өзгерістердің салдарынан жердегі ауа райы өзгереді, бір жұмаға дейін қысты күні алыс сапарға бармайды. Малдарды қорада ұстап, алыс өрістерге айдамайды. Әлдеқөайндай ртұтқиыл және белгісіз апат болуы мүмкін деп жорамал жасайды.

Қазақ есепшілері есекқырған жұлдызының өзіне жақын тұратын төрт серігі бар. Бұл төртеуі оның бас уәзірі, төрт уәзірі төрт құбылаға уәкілдік етеді деп қарайды. Жыдың төрт маусымына қатысты деп те біледі. Есекқырған жұлдызы төрт уәзір жұлдызына ұрымтал жерден қарсы жүру бағыты болады. Сондай кезде төртеуі де жарығын әлсіретіп тоқырайды. Бұл патша жұлдыздың уәзір жұлдызына қарама-қарсы келуі немес кері айнаплуы деп есептейді. Мұндай өзгеріс төрт жүз күн өкенде бір рет қайталанып отырады деп ұйғарады. Мұндай кезде де көлікке мініп алыс сапарға саяхатқа, аң аулауға шықпайды. Бұл бір жұмаға созылады. Осындай нахыс күн өткеннен кейін аспан әлеміндегі жұлдыз орнына келгенде жердегі жағдай да жақсарады деп қарайды.

Қазақ есепшілерінің есекқырған жұлдызы деп атап жүргенін қазіргі ғылымда «юпитер» деп атап жүр. Қазақ есекқырған жұлдызы күн жүйесіндегі ең ірі алып жұлдыз деп біледі. Төрт жүз күнде бір рет өзінің серігіне қарсы кері айналып жүреді. Сол арқылы өзінің төрт серігін бағыдырып, орнынан қояды деп біледі.

 Дереккөзі: "Аспан әлемі" топтамасынан 
Все новости