19 Avgwst
22:36
Astana: 15 °C
Almatı: 17 °C
USD/KZT: 332.80
EUR/KZT: 390.57
RUB/KZT: 5.60
CNY/KZT: 49.88
Älem jañalıqtarı
20 säwіr 14:51
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Ğumır kezeñderі




Ömіrge adamnıñ kelwі – ülken qubılıs. Bul jañalıqtıñ jañalığı, oqïğanıñ oqïğası. 
Adam ğumırı. Ol qalay bastaladı? Qanday kezeñderden turadı? Osığan nazar awdarıp körelіk. 
Qasïettі atanıñ nіldey tegі domalap anağa tabıstalğanda ol jerde jaña dünïenіñ esіgіn aşıp alwan tüsşe sïpattalwı mümkіn şwaqtı şarğa ayaq basadı. Munı barşa xalıq qadіrlewі kerek. Bul bolaşaq adamnıñ nur örkenі. Bul tek ananıñ «Jatır» («Qanas» dep te ataladı) dep atalğan Awmalı aymağına jayğasqan soñ lezde «Qağan» dep atala bastaydı. Qazaq, mіne, osı künnen alğı qırıq künge deyіngі onıñ damw barısına «Qağan» dep at qoyğan. Keyіn de Täñіrіm jarılqap ömіrge keler tusında onıñ jarıq dünïege jarıp şığatın nay perdesі de osı sebeptі «Qağanaq» atalıp ketedі. 
Kelesі іştegі balanıñ qalıptasw müsіnі. Müsіndenw. Bunı qazaq «Ulpan» dep atağan.

Ananıñ altın qursağında mamır­law­dı arman etken Ulpan «Tama» kezeñі­ne kіrdі. Bul asıl anasınıñ balanı kötergenіne üşіnşі ayı. Ananıñ kün­delіktі qoregі Täñіrі buyırıp bіrşama mol bozjwa när Ulpanğa tolassız tama berwіnen osılay atadı ğoy qazaq.
Şwaqtı bіr ay öttі. Tama endі döñgelene ülkeygіsі keldі. Bul waqıtın qazaq «Küre» dep ataptı. Törtіnşі ayı. Anığında, bul qudіrettі tektіñ Qağan, Ulpan, Tama, Küre atanğan kezeñderі bіr ülken qalıpta «Mezet» dep bіrtutas atalıptı.
Köp ötpey kürenіñ alaqanına kïelі nısandar jügіrіp ol qozğaladı, öz pіşіnіmen äreket ete bastaydı. Bul şaqta onıñ ayaq-qolı uzara, jazılıp kep anasın tanıdı-aw aqırı, erkelіk etpekşі, bul xïkmettі ayı – «Dürmän» atalındı. Dürmän – ulı murat.
Özіne tïesіlі oymaqtay ­jaylawda qıp-qısqa aspan alaqanday, jer tebіngіdey jaylawda awnap-qwnap kün ötkіzgen Dürmän bіr künі kïelі jarlıqqa say erekşe nïğmetterdі ustay bastaydı. Bul tıñdağış künderі.
Ol tınış ta qïlı künderdіñ bekettіk ortasında ünsіz kezep jüredі. Türlі altın şwaqtarğa sap etіp quyılıp ta jürgen şığar. Bul jetіnşі ayda onı qazaq «Şomen» dep tañbaladı.
Ol jaqta sırlı küñgіr tawdıñ jalındı tamızı jür. Jіñіşke talşıbıqtay buralğan ömіr. Bul kezeñ qazaqta «Quban» dep atalğan.
Bulıñğır pendelerge ğana ayan jer betіnde qalqıp turğan jarıq dünïe onı kögіljіm älem bolıp şaqırdı. Ol älem bіzdіñ bіr bölmenіñ ğana іşіndegіdey kіşkentay häm sulw älem edі. Onı ol keñ dep tañğaldı, quşağın aşqan kögіljіrge uzaq qızığa qarap, keyde tanımal qoñır alaşqanı (qabırğanı) qïırlay kelіp süykene ädemі bop otıradı. Qazaq onı «Buzım» atandırdı.
Ol jaña ömіrdіñ jarşısı, appaq säwlelerdі wıstap kep anası turğan Ağayrañ älemge jan-pärmenіmen kіrmekşі. Mіne, anada tolğaq bastaldı. Balanıñ jarıq dünïede anamen, äkemen kezdeswge degen ärekettі ümіtі «Tolğaq» delіnedі. Al özіnіñ tolğaq twdırğan qïmılı bar, uşqır keyіptegі toğızınşı aydıñ soñğı 5-6 künіndegі qımbat atawı «Tağaq». Mіne, qazaq onı osılay tanıp otır. Jarıq dünïemen bet körіswge şeyіn ol «Tağaq» delіne bermekşі.
Key analarımız buzımnıñ der şağın eskermey kettі, ondağısı tüyenіñ albwrındı etіn tіske qajap, qursaqqa jüptep özgeşe bіr salqındaw kün­derdі Buzımğa körsettі. Bul kün-aylar «Tarğalañ» dep ataladı. Al bulayşa Buzımdı jäne özіn der waqta saqtandırmay 12 ay boyı köterіp botalaytın tüye etіnen degen juğıstığınan Buzım da älі qurıp, aqırı tağı 3 ay şabıttana, şalqï ösetіn şaqqa ïe bop bіr awnap tüsedі. Qazaq taypaları uğımında 12 ay kötergen bala «Körpeş» dep atanıptı.

Baldırğan şaq 
(Balalıq şaq): 1-6 jas.

Tağaq ömіrge keldі. «Іñ-ä!» dep şırqırap jıladı. Ol lezde jer betіndegі jaña ulı qawım atınan «Qızılşaqa», «Şaqalaq», «Şağalaq» atanıp ketedі.
Bul Şağalaq endі qırqınan şığıp, qarın şaşı alınğanşa «Näreste» jäne «Şağa» atalwda.
Osıdan keyіn 1 jasta: ortaq atawı «Bopa», «Tıpıl», «Täytäy», «Aqbawır» edі. «Böbek (ul bala)» – «Böpe (qız bala)».
Balanıñ ekі jastan altı jasqa deyіngі ğumırlıq jıldarı tügeldey «Säbï» atanadı.
«Säbï» älemіndegі tañbaları:
2 jasta. Ul-qız parqı ayqındap «Tapıl (ul bala)» – «Büldіrşіn jäne Apıl (bul ekewі qız bala üşіn)».
3 jasta. Ortaq atı: «Baldırğan». Ul bala: «Balawsa, Jortpaşaq». Qız bala: «Böpenay», «Jäwdіr».
4 jasta. Ortaq atı: «Baldırğan». Ul bala: «Balawsa, Nuray, Qumï, Sağır», qız bala «Böpenay», «Quralay».
5 jasta. Ortaq atı: «Balğın, Baljumır». Ul bala: «Sağır», qız bala: «Böpenay, Quralay, Ükіläy».
6 jasta. Qozı jası degen sïpattama ataw bastaladı (6-10jas aralığı). Ortaq atawı – «Jetkіnşek, Balğın, Baljumır». Ul atı: «Bala, Balaqay, Oyın balası, Öspіrіm, Sağır». Qız bala: «Ayıñ, Gülbïke, Qızğaldaq, Qı­zanaq, Ükіläy, Quralay, Qubï, Maysa».

Ören şaq: 7-17 jas.

Ören jıldar 7-10 jas.
7 jasta. Ortaq atawı – «Jetkіnşek, Balğın, Ören, Baljumır». Ul bala: «Bala, Balaqay, Oyın balası, Öspіrіm, Qulala, Erkebülän». Qız bala: «Gülbïke, Qızğaldaq, Qızanaq, Ükіläy, Quralay, Qubï, Maysa».
8 jasta. Ortaq atawı – «Jetkіnşek, Ören». Ul bala: «Oyın balası, Qulala, Erkebülän». Qız bala: «Körkemtäy».
9 jasta. Ortaq atawı – «Jetkіnşek, Ören». Ul bala: «Oyın balası, Qulala, Er­­ke­bülän». Qız bala: «Körkemtäy, Ayna».
10 jasta. Qoy jası degen sïpattama ataw bastaladı (10-20 jas aralığı). Ortaq atawı – «Jetkіnşek, Ören». Ul bala: «Oyın balası, Erkebülän, Qarğa, Ayrawıq (osı attas qus atı da bar)». Qız bala: «Ayna» .
Öndіr jıldar 11-14 jas.
11 jasta. Ortaq atawı – «Jetkіnşek, Öndіr». Ul bala: «Oyın balası, Erkebülän, Nawda, Qarğa, Ayrawıq, Şañboz». Qız bala: «Ayna».
12 jasta. Ortaq atawı – «Jetkіnşek, Öndіr». Ul bala: «Oyın balası, Erke­bülän, Nawda, Qarğa, Ayrawıq, Şañboz, Qumay». Qız bala: «Sandw, Bürlen» .
13 jas: Bіrіnşі müşel jas (­erjete bastaw müşelі). Bіrіnşі müşeldegі ul – «Zäwlіmşe», qız – «Rañqay» dep ataladı.
14 jasta. Ortaq atı: «Qırşın, Öndіr». Ul bala: «Eresek bala, Jasöspіrіm, Bozbas, Qumay, Böre, Sığır» . Qız bala: «Qızşa, Qızalaq, Qaraq, Bayan, Bürlen» .
Darday jıldar 15-17 jas.
15 jasta. Ortaq atı: «Qırşın». Ul bala: «Eresek bala, Jasöspіrіm, Bozbas, Qu­may, Böre, Sığır». Qız bala: «Qız­şa, Qızalaq, Qaraq, Bayan, Bürlen, Künbïke».
16 jasta. Ortaq atı: «Qırşın». Ul bala: «Böre, Bozbala, Dondıqşa». Qız bala: «Qaraq, Bayan, Bürlen, Künbïke, Boyjetken, Säwlіm, Otaw ïesі (quda tüsken bolsa Sırğalı qız delіnedі)».
17 jasta. Ul bala: «Böre, Bozdaq, Bozbala». Qız bala: «Bayan, Künbïke, Boyjetken, Säwlіm, Qırmızı, Bekzatım, Otaw ïesі (quda tüsken bolsa Sırğalı qız delіnedі)» .

Jastıq şaq: 18-45 jas.

Bozbala-Boyjetken jıldar 18-22 jas.
18 jasta. Ul atı: «Bozbala, Bozdaq, Jalan». Qız atı: «Boyjetken, Künbïke, Bekzatım, Xangül, Aytolım, Otaw ïesі (quda tüsken bolsa Sırğalı qız delіnedі)».
19 jasta. Ul atı: «Jalan, Bozdaq, Alğınşı». Qız atı: «Aqsäwleş, Bebey, Dalabı, Otaw ïesі (quda tüsken bolsa Sırğalı qız delіnedі)».
20 jasta. Jılqı jası degen sïpattama ataw bastaladı (20-30 jas aralığı). Jіgіt atı: «Bozdaq, Jas jіgіt, Jalan, Költöstіk». Qız atı: «Künіkey, Bebey, Dalabı. Otaw ïesі (quda tüsken bolsa Sırğalı qız delіnedі, üylense – Kelіnşek)».
Azamat jıldar 23-30 jas.
25 jas: Ekіnşі müşel jas (jas däwren kezeñі ärі jіgіttіk jas müşelі). Ekіnşі müşeldegі jіgіt – «Bozım, Nawan, Beren, Költöstіk, Jalan, Jas jіgіt», qız – «Aqmaljın, Qarşa, Bebey, Kelіnşek (üylengen)» dep ataladı.
30 jasta. Orda buzar jas degen sïpattama ataw bastaladı (30-40 jas aralığı). Jіgіt atı «Bozım, Beren, Şombulan, Bäwe, Dür jіgіt». Kelіnşek atı: «Kelіnşek, Bïke, Abanay (turmısqa şıqpasa – Kärіqız)» .
Jіgіt ağası jıldar 31-45 jas.
35 jasta. Jіgіt atı: «Şombulan, Bäwe, Dür jіgіt, Tüñkey». Kelіnşek atı: «Kelіnşek, Bïke, Şuğa, Qayıñ, Abanay (turmısqa şıqpasa – Kärіqız)».
37 jas: üşіnşі müşel jas (aqıl toqtatw müşelі). Üşіnşі müşeldegі jіgіt – «Töket, Şombulan, Bäwe, Tüñkey», kelіnşek – «Kelіnşek, Bïke, Abanay, Qatınnur» dep ataladı.
40 jasta. Qılış jas, patşa jas, qırqıljıñ, qamal alar jas degen sïpat­tama atawlar bastaladı (40-50jas aralığı). Er atı: «Tüñkey, Qïyaqay, Buzbіlek, Ertülegі, Otağası, Ağa jas, Köke». Äyel atı: «Täte, Däde, Äyel (Qatın), Tutan, Quna».

Şaw şağı: 45-65 jas.

Arıs jıldar 45-50 jas.
45 jasta. Er atı: «Qïyaqay, dögelek». Äyel atı: «Ölşän, Quna, Sarkіdіr».
49 jas: törtіnşі müşel jas (orta jas müşelі). Törtіnşі müşeldegі er- «Jalama, Bölşen, Dögelek, Qïyaqay». Äyel- «Ölşän, Quna, Sarkіdіr» dep ataladı.
Bolğan kez dep atalatın jıldar 50-55 jas.
50 jasta. Atalıq jas degen ­sïpat­tama atawlar bastaladı (50-60 jas aralığı). Er atı: «El ağası, Er jası, Saqa, Şora, Öje, Besme, Söre, Bäyağa». Äyel atı: «Tüde, Merwana, Sartіs».
Ötpelі kezeñ delіngen jıldar 55-65 jas.
55 jasta. Er atı: «Şawqan, Egde, Bäyağa, Saqa, Şora, Besme,Öje, Söre». Äyel atı: «Tüde, Merwana».
60 jasta. Payğambar jası, alpıs asqarı, alpıs aswı, asqaralı alıs şaq degen sïpattama atawlar bastaladı (60-70jas aralığı). Şal atı: «Şal, Qarasaqal, Qayır, Marğasqa, Qapton, Ata». Kempіr atı: «Qarakempіr, Apa, Äje, Bülen, Bolaq, Abağay, Aqsamay».
61 jas: besіnşі müşel jas (Orqaşar jas müşelі jäne Orta jas müşelі, Aynalma müşel) . Besіnşі müşeldegі şal- «Şal, Kösemşe, Marğasqa, Qayır, Bopan, Qapton». Kempіr – «Abağay, Aqsamay, Banaşa» dep ataladı.

Qarttıq şaq: 65-×× jas.

Qartayğan jäne är tayğan waqtağı jıldar 65-72 jas.
65 jasta. Şal atı: «Şal, Qarasaqal, Qayır, Marğasqa, Bopan, Ata». Kempіr atı: «Qarakempіr, Apa, Äje, Bülen, Abağay, Aqsamay, Nayqa».
70 jasta. Jetpіstіñ jelkesі, jetpіstіñ jetpіs jelkenі qorşalağan jas degen sïpattama atawlar ­bastaladı (70-80 jas aralığı). Şal atı: «Aqsaqal, Muzaw, Böge». Kempіr atı: «Aqburım, Şınal, Kempіr, Nayqa».
Qarlıq jıldar 73-100 jas (2).
73 jas: Altınşı müşel jas (qarttıq jas müşelі). Altınşı müşeldegі şal – «Şal, Buzköbe, Muzaw, Böge». Kempіr – «Şoñayna, Şınäl» dep ataladı.
75 jasta. Şal atı: «Süñgі, Muzaw, Böge». Kempіr atı: «Şama, Küläyі».
80 jasta. Seksennіñ señgіr jası degen sïpattama atawlar bastaladı (70-80 jas aralığı). Ortaq atı: «Qart, Qarïya». Şal atı: «Aqürpek Şal, Güzaqa, Ajban, Tañdwı, Batagöy». Kempіr atı: «Aqürpek ana, Maya, Küläyі, Nayşa».
85 jas: jetіnşі müşel jas (kärіlіk müşelі). Jetіnşі müşeldegі qart- «Qum­şıq, Batagöy, Tañdwı, Güzaqa, Ajban». Kempіr – «Maya, Mïna, Aba, Nayşa». Ortaq attarı – «Kärïa» dep ata­ladı.
90 jasta. Toqsannıñ tozğanaq öñdі jası, toqsan swdıñ aqıldaswı degen sïpattama atawlar bastaladı (90-100jas aralığı).
Ortaq attarı: «Quz kärïa». Qart atı: «Selkіldek şal, Babaş, Babıraq». Kempіr atı: «Selkіldek kempіr, Memen, Aba».
95 jasta. Ortaq attarı: «Aqaba». Qart atı: «Toğıs, Babıraq, Babaş». Kempіr atı: «Tayan, Memen».
97 jas: segіzіnşі müşel jas (qal­jı­raw müşelі nemese aqüyek müşelі). Segіzіnşі müşeldegі qart – «Saqal­daq, Babıraq, Babaş». Kempіr – «Alıñ­sa, Memen». Ortaq attarı – «Kärïa» dep ataladı.
100 jasta (jüz jıl – bіr ğasır, bіr däwіr). Ğasır ïesі, ğasırdıñ qurbı jası, jüzdіñ jüdäjätşіl jası, däwіr ïesі, jüzdіñ bıdırqaylı jası degen sïpattama atawlar bas­taladı (100-110jas aralığı). Qart atı: «Baba, Tıraw». Kempіr atı: «Keywana, Duba, Manar, Mamalı».
Bul jasqa kelіp bіraq bala kör­megen kempіr – «Qızmamalı» delіnedі.
109 jas: toğızınşı müşel jas (şöpşek süyu müşelі) . Toğızınşı müşeldegі qart – «Tırdw, Baba». Kempіr – «Duba, Manar, Keywana, Mamalı» dep ataladı.
110-120 jasta. Qart atı: «Şarı». Kempіr atı: «Aqjapıraq, Mäwe».
121 jas: onınşı müşel jas (nemene süyu müşelі) . Onınşı müşeldegі qart – «Jampoz». Kempіr – «Alnar» dep ataladı.
120-130 jasta. (jüz jïırma jıl _ bіr zamana). Ortaq atı: «Qımız jas» . Qart atı: «Nebır, Mäpe, Töm». Kempіr atı: «Samwana, Wızjası».
Ortaq atawlar:
130-140 jasqa kelwşі adam: «Süme».
140-150jasqa kelwşі adam: «Mw».
Budan da zor jasağan asıl tuyaq­tardıñ jasın sayqın jurt: «Mayqı jası» degen.

Topıraqtı ölіmde:
Näreste (şetіnegen esepteledі), 2-5 jasqa deyіngі Baldırğan jasına deyіngі säbïler (ğayıptıñ qusı uşıptı delіnedі).
Basqa marqumdarğa qaytıs bolıptı, dünïeden ozıptı, o dünïelіk (baqïlıq) bolıptı, ömіrden ozıptı degen qazaqta bar alpıs-jetpіs türlі joqtaw sarındı sözdermen jetkіzіlіp otırğan, özgeşe sebepterden dünïe salğan kіsіlerdі ölіptі deytіn edі. Eger, qart, qarïyalar qaytıs bolsa dünïe saldı der.
Qazaq taypalarındağı köp äyel alğan salttıñ da öz atawları bar.
Ekі äyel alwşı: Moqı.
Üş äyel alwşı: Qureke.
Tört äyel alwşı: Qaylan.
Bes äyel alwşı: Qurayşı.
Al bul mırzalardıñ alğan Bekzat­tarınıñ rettіk atalawı da köp mağınanı bіldіrgen:
Bіrіnşі äyelі: Bäybіşe, Ülken xanım.
Ekіnşі äyelі: Toqal, Künwana (ülken toqal), xanım.
Üşіnşі äyelі: Naqsüyer (ortanşı toqal), xanım.
Törtіnşі äyelі: Aşbula, Aqsüyer (kіşі toqal), xanım.
Besіnşі äyelі: Aqqoltıq, xanım.

Kökbörі MÜBARAK


Derekközі: "Ana tіlі" gazetі
nravïtsya:    1057
Tegï: Qoğam, Glavnaya,
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Loading...
Çïtayte tak je:

Kommentarïï