13 Dekabr
07:40
Astana: -27 °C
Almatı: -6 °C
USD/KZT: 334.85
EUR/KZT: 394.29
RUB/KZT: 5.69
CNY/KZT: 50.60
Mädenïet
30 mamır 10:50
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Ïmanjüsіptіñ öz qolımen jasağan erі-turmanı men jügenі murajayda saqtawlı


Qazaqtıñ belgіlі änşіsі Ïmanjüsіp Qutpanulınıñ öz qolımen balası Nur­xanğa jasağan ertoqımı, atı­nıñ jügenі, jabwı bar, Aqmola oblısı Arşalı awdanı Jіbek Jolı awılındağı murajayda tur, dep jazadı «Astana aqşamı» gazetі.
Sağımı teñіzdey tolqığan sayın dalada kіmder ğumır keşpedі?! Awzımen qus tіstegen şeşender de, azwlı bïler de, aybarlı batırlar da ömіr sürdі. Solardıñ bіregeyі - Ïmanjüsіp Qutpanulı. Kewdesіn eşkіmge bastırmağan, basınan söz asır­mağan dañqtı er twralı añız älі künge jırday aytıladı.  
Tektіnіñ tuyağı
Dalanıñ kökbörіsі atanğan Ïmanjüsіp atamız tektі tuqım­nan tarağan. Onıñ ulı atası Turğanbay datqa Sіrgebayulı Türkіstandı bïlegen. Qoqan xandığınıñ qorlığına könbey küresіp, bіr şayqas üstіnde qaza tabadı. Odan keyіn datqa äwletі qwğınğa tüsedі. Turğanbay datqanıñ äyelі Mälïke anamız bіr jasar ulı Baymırza men Turğanbaydıñ bes jasar іnіsі Basıqaranı alıp, Qaratawdıñ Ögіzmüyіs degen jerіn panalaydı. Ekі balamen alısqa uzay almay, ulı Baymırzanı tasalaw jerge jasırıp, qaynısı Basıqaranı ertіp, Arqağa bet aladı.
Aydalada jasırılğan, moynında amanat belgіsі bar şïettey jas balanı Qır men Sırdıñ arasına qatınap jürgen kerwenşіler іşіndegі Dayrabay esіmdі kіsі tawıp alıp, bawırına basadı. Esіmіn Qutpan qoyadı. Aqmola dwanına Ibıray Jayıqbayulı ağa sultan bolıp saylanğan tusta Qutpan Qaraötkelge qonıs awdarıp, Küygenjar degen jerdі mekendeydі.
Qutpan da (negіzgі esіmі Baymırza) - qazaqtıñ soñğı xanı Kenesarı bastağan ult-azattıq köterіlіstіñ eren batırlarınıñ bіrі bolğan.
Ïmanjüsіp - bіr kіndіkten üş ağayındı. Ağaları Aqşabay men Şoñay köşelі, däwlettі kіsіler bolğan. Alıp adam bala jasınan erke, bіrbetkey, tentektew bolıp ösedі. At jalın tartıp mіngennen-aq batır tulğalı jіgіttіñ atı şığıp, sayın dalanıñ serkesіne aynaladı. Patşalıq Resey men eldegі keybіr qandastardıñ qısımına şıdamay alağay-bulağay kün­derdі de bastan keşedі. Jalğan jalamen qwğındaladı. 1905-1912 jıldarı Öskemenge, 1914 jılı Jetіswğa jer awdarıladı. Şubarağaş, Oyjaylaw, Lepsі, Qapalda turıp, bіrneşe ret jawapqa tartıladı. Aqırı, 1913 jılı ata-babasınıñ kіndіk qanı tamğan Şïelіge taban tіreydі.
 Arqanıñ asqaq jırşısı
Ïmanjüsіp atamız jasınan öleñ-jırğa, şeşendіk sözge qumar bolıp ösedі. Serіlіk salttı ustanadı. Äweletіp än saladı. Quyqıljıtıp dombıra tartadı. Ït jügіrtіp, qus saladı. Jawırını jerge tïmegen palwan atanadı. Dälіrek aytqanda, bіr basına san türlі öner qonğan eldіñ rwxtı azamatı boladı. Sañlaq sarbaz bala kezіnen Bіrjan sal, Aqan serі, Ükіlі Ibıray, Balwan Şolaq, Mädï änderіn aytıp er jetedі. Estay, Jarılğapberdіlermen dos bolğan. Arqanıñ tağı bіr äygіlі änşіsі Jayaw Musa Ïman­jüsіppen jaqın sıylasqan.
Jalpı, Ïmanjüsіptіñ şığar­maları ör rwxtı, erkіn, sazdı keledі. Zañğar ğalım Qanış Sätpaev ta onıñ änderіn jo­ğarı bağalağan. «Buğalı men Tağalı», «Sarımoyın», «Іşіm ölgen, dünïe-ay, qur sırtım saw», «Äkem Qutpan bolğanda, ağam Şonay», «Qısıraqtıñ üyіrі jïren ala», «Men qa­layşa jalğanda turaqtayın» sekіldі twındıların el älі künge uyıp tıñdaydı. Belgіlі öner zerttewşіsі A.Zataevïç onıñ şığarmaların notağa tüsіrgen. «Qazaq xalqınıñ 1 000 änі» attı jïnağına engіzgen. Onıñ änі Brwsïlovskïydіñ «Qız Jіbek» operasına (Bekejan arïyasına) paydalanılğan.
Osı jerde tanımal jazwşı Zeytіn Aqışev Ïmanjüsіp jaylı «Şınardıñ şıbığı» dep atalatın roman jazğan. Körnektі qalamger Orazbek Särsenbay ağamız da dawılpaz tulğanıñ ömіrі men önerі twralı köbіrek qalam terbedі.
Ölіmі de jumbaq er
Qayda barsa da qwğınnan köz aşpağan ardaqtı atamızdı Keñes ükіmetі de qırına aladı. Aqırı, 1930 jılı Moyınqum köterіlіsіne qatıstı dep tutqınğa qamaydı. Sodan 1931 jıldıñ 2 nawrızında atw ja­zasına kesedі. Ol kezde Ïman­jüsіp atamız 68 jasta ğana. Barlıq sanalı ömіrі at üstіnen tüspey, elі men jerі üşіn ör
basın eşkіmge ïmegen qaysar tulğa osılay köz jumadı.
Körnektі qayratkerdіñ esіmі el täwelsіzdіk alğannan keyіn kömbe astında jatqan som altınday jarqırap şığa keldі. Ötken ğasırdıñ toqsanınşı jıldarı basında tolıq aq­taladı. Atasınıñ ömіrіn tereñ zerttep jürgen nemeresі Raw­şan Köşenovanıñ eñbegі erekşe.
2012 jılı ol Taraz qalasınan atasınıñ süyegі jatqan jerdі tabadı. Ol erterekte şaxtanıñ ornı bolğan eken. Sol jerge atw jazasına kesіlgen adamdardı kömgen.
Rawşan Köşenova da - bіlіktі ğalım, fïlosofïya ğılım­da­rınıñ doktorı. Atası twralı ülken kіtap jazğan. Bіrneşe maqalaları jarıq körgen. Ïmanjüsіp­tanwdıñ negіzіn salwşılardıñ bіrі desek artıq aytqandıq bolmaydı.
Bügіngі tañda Aqmola oblısı Arşalı awdanı Jіbek Jolı awılında Ïmanjüsіp Qutpan­ulı atındağı orta mektep bar. Atalğan bіlіm ordasına oğan batırdıñ esіmі 2002 jılı berіlgen. Atalğan oqw ordasında daraboz tulğa atında şağın murajay jumıs іsteydі. Oğan Rawşan Nurxanqızı jetek­şіlіk etedі.
- Äkem mağan: «Bіrіnşі, atam­nıñ süyegі jatqan jerіn anıqta, ekіnşі, swretіn tawıp al» dep amanat jüktep edі. Ekewі de orındaldı. Atam aqtalğannan berі sonı elge tanıtw, muraların jïnaqtap kіtap şığarw jumıstarımen aynalısıp kelemіn. Mektep murajayı da aşıldı. Munda atam­nıñ köptegen dünïelerі bar. Öz qolımen balası Nur­xanğa jasağan ertoqımı, atı­nıñ jügenі, jabwı bar. Ol kіsі jayında jazılğan qan­şama derekter jïnaqtaldı. Twğan-twıstarınıñ swretterі saqtaldı. Eger qarjı tabılıp jatsa, osı mwzeydі odan ärі körkeytіp, el ayağı üzіlmeytіn ortalıqqa aynaldırsam deymіn. Bіzdіñ äwletіmіz de qwğınnan köz aşpadı. Äkem atamnan on jasında jetіm qaladı. Odan keyіn bas sawğalap Özbekstanğa ötedі. Sol jaqtan elge 1946 jılı oraladı. Sodan äkesіnіñ twıs­tarın іzdeydі. Äytewіr, olardı іzdep tabadı. Äkesіnіñ jazıqsız ekenіn aytıp, joğarığa xat jazadı. Sonıñ barlığı mende saqtawlı. Ïmanjüsіptіñ qızı Külända äjemіz jası 102-ge kelіp, dünïeden ozdı. Solardıñ estelіkterіn jazıp aldım. Qan­şama körnektі tulğalardıñ kö­megіn kördіm. Ïdeya köp. Sonıñ barlığına qarjı qolbaylaw bolıp tur. Awıldıq іrgede bіz­dіñ äwlettіñ zïratı bar. Sonı äkіmdіk qorşap beremіz dep otır. Endі ayta berse atqarılmaq ju­­mıs köp. Sonıñ barlığı da - atam üşіn jasalıp jatqan tağı­lımdı іs, - deydі tektіnіñ tuyağı.
Aytpaqşı, aldağı 30 mamırda dalanıñ dañqtı darabozına arnalğan «Kongress-xoll» sarayında «Wa, ağayın, men bo­lamın qazaqtıñ Ïmanjüsіbі» attı ädebï-sazdı keş ötedі.

                                                                                                                                                                       Amanjol Esenjol 


nravïtsya:    809
Tegï: Teatrlar, murajaylar, körmeler,
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Loading...
Çïtayte tak je:

Kommentarïï