18 Avgwst
03:27
Astana: 16 °C
Almatı: 15 °C
USD/KZT: 332.68
EUR/KZT: 389.40
RUB/KZT: 5.60
CNY/KZT: 49.85
Twrïzm
22 säwіr 15:27
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Kaspïy teñіzі – älemdegі eñ іrі jabıq sw qoyması
Kaspïy teñіzі Qazaqstannıñ batıs jağında ornalasqan.Teñіzdіñ atawı «kaspïy» attı erte zamanda mekendegen taypa atawına baylanıstı.Sonımen qatar teñіzdіñ basqa da atawları bolğan:Gïrqandıq,Xazarlıq,Xvalındıq.Kaspïy teñіzі jäne onıñ jağalawında mekendegen taypalar twralı alğaşqı derekter Gerodot eñbekterіnen kezdesedі.Al Kaspïy teñіzіnіñ awdandarın zerttegen orıs sayaxattanwşılardıñ alğaşqı qujattarı IX-X ğasırlarğa jatadı. XVIII ğasırdıñ basında Petr I Kaspïy teñіzіn jіte zerttewge kіrіstі (Bekovïç-Çerkasskïy ekspedïcïyaları).Bul öñіrlerdі zerttewde  Soïmonov Ï.F., Ïvaşïncev N.A., Pollas P.S., Gmelïn S.G., Karelïn G.S. tağı basqa da ğalımdar men sayaxattanwşılardıñ eñbekterі zor.


Kaspïy teñіzі soltüstіkten oñtüstіkke qaray 1200 şaqırımğa sozılğan,ortaşa enі – 320 şaqırım,jağalaw uzındığı 7000 şaqırımğa jwıq (6000 şaqırımı Resey men basqa elderge qarastı) .Akvatorïya aymağı - 371000 şarşı şaqırım;Teñіzdіñ eñ tereñ jerі – 1025 metr (oñtüstіk jağında).Teñіzdіñ qazaqstandıq bölіgі tereñ emes,soltüstіk jağalawınıñ tereñdіgі 15-20 metrge jwıq. Qazaqstan awmağındağı eñ іrі şığanaqtar – Komsomol,Mañğışlaq ( Mañğıstaw), Kendіrlі, Qazaq, Qar-Buğaz-Gol jäne tb . Barlıq elw araldıñ awmağı 350 şarşı şaqırım. Edіl, Oral jäne Embі özenderі Kaspïy teñіzіne soltüstіkten quyadı.


Kaspïy teñіzі qazanşuñqırlarınıñ bederіne qaray Soltüstіk, Ortalıq jäne Oñtüstіk bolıp 3-ke bölіnedі. Soltüstіk bölіgіnіñ şegі Mañğıstaw tübegіnіñ boyımen ötedі. Ortañğı bölіgі sodan Apşeron tübegіne deyіn sozılğan, qalğan jerі, Oñtüstіk bölіktіñ ülesіne keledі. Soltüstіk bölіgі  temperatwranıñ turaqsızdığımen erekşelenedі, awa-rayı kontïnentaldı, al batısı bіr qalıptı, al oñtüstіk bölіgі barınşa ılğaldı, swbtropïkalıq bolıp keledі. Soltüstіk öñіrde ünemі qurğaq awa saqtaladı. Ortalıq jäne soltüstіk bölіkterde qazan-säwіr aylarında jawın-şaşın mölşerі barınşa az boladı.

Teñіz ekі klïmattıq beldewde ornalasqan. Jazda Kaspïy teñіzdіñ betі qattı qızadı, temperatwra barlıq bölіgіnde bіrdey: şіldenіñ ortaşa temperatwrası +24 +26 C. Qısta temperatwra özgeşe. Soltüstіkte qıs qattı. Kaspïy teñіzіnіñ tübіnde munay men gazdıñ sarqılmas qoymaları jatır. Şіlde jäne tamız aylarındağı awa rayı körsetkіşі- +24 +26 C,eñ joğarı temperatwra- +44 C.Qısqı aylarda temperatwra soltüstіktegі -10 S men oñtüstіktegі -12 S deyіn qubılıp turadı. Teñіzdіñ şığıs jağalawınıñ qısı barlıq eñdіkte de batıs jağalawğa qarağanda swıqtaw keledі. Qıs aylarında Kaspïydіñ soltüstіk tayaz bölіgі ğana qatadı. Muzdıñ qalıñdığı 2 metrge deyіn jetedі.

Teñіz swınıñ ortaşa tuzdılığı - 12,7-12,8%, şığıs jağalawlarında - 13,2%,, al Oral men Edіlge jaqın sağasında - 0,1-0,2% quraydı. Teñіz deñgeyі key waqıttarı 2,5 m, keyde 2 m deyіn tüsіp ketedі. Teñіzdіñ ortaşa terbelіs standarttarı  şamamen 30 sm quraydı. Bіzge belgіlі bolğanday, teñіz swınıñ eñ tömengі deñgeyі VII- XI ğasırlarda (- 2-4 m) anıqtalğan.


Teñіz swınıñ soñğı kezdegі tömendew deñgeylerі 1929 jıldan bastap 1957 jıl aralığında tіrkelgen. Bul jağdaylar klïmattıq qurğaqşılıqqa, sonımen bіre özende ülken gïdrotexnïkalıq  jäne ïrrïgacïyalıq qurılıstardı salwmen tіkeley baylanıstı boldı.

Kaspïy teñіzіnіñ florası men fawnası basqalarmen salıstırğanda kedey. 500 jwıq ösіmdіk türlerі ösedі jäne 854 balıq türlerі men sw jändіkterі, bіrneşe qus türlerі teñіzdі meken etedі. Kaspïy teñіzіnіñ jağasında ekonomïkalıq mañızdı  Atıraw, Aqtaw, Eralïev,Balıqşı, Ganyuşkïno t.b. köptegen eldі-mekender ornalasqan.
 
nravïtsya:    5590
Tegï: Menіñ Qazaqstanım,
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Loading...
Çïtayte tak je:

Kommentarïï