18 Dekabr
22:19
Astana: -20 °C
Almatı: -7 °C
USD/KZT: 335.33
EUR/KZT: 395.49
RUB/KZT: 5.70
CNY/KZT: 50.75
Älem jañalıqtarı
4 säwіr 13:37
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Qazaq xalqında etіkşіlіk öner ejelden jaqsı damığan



Qazaq xalqı ayaq kïіmdі öte erteden-aq qajetіne qaray tіgіp, paydalana bіlgen. Etіkşіlіk önerdіñ damıp, örkendewіne baylanıstı etіkşі şeberler ayaq kïіm türlerіn olardıñ jasalğan materïalına, tutınwşısınıñ jası men jınısına, älewmettіk jağdayına baylanıstı türlendіrіp otırdı. Ayaq kïіmnіñ öñdelwі men äşekeylenwі joğarıda atalğan talaptarğa baylanıstı  qıstıq, jazdıq, erkekter men äyelderge, balalarğa, jumısqa, saltanattı şaralarğa, qarttarğa, jastarğa arnalğan türlerge bölіndі.
Arxeologïyalıq qazbalar kezіnde bіzdіñ zamanımızdan burınğı V ğasırlarda tawlı Altay öñіrіn mekendegen taypalardıñ bılğarıdan, jünnen tіgіlgen ayaq kïіmderі tabılğan. Mundağı äyelder ayaq kïіmіnіñ qonışı ïіrіlgen jіppen örnektelіp, juqa jez nemese altınmen aptalğan. Budan bіz etіkşіlіk önerdіñ bіzdіñ jerіmіzde uzaq dästürge ïe ekenіn bіlemіz.
 Burındarı otbası müşelerіne ayaq kïіm tіkkіzgіsі kelgen adamdar etіkşіnі öz üylerіnde bіrneşe ay boyı qondırıp ustağan. Ayaq kïіm tіgwge qajettі kön, bılğarı, qayıs, ultan, sіrі, toz, taramıs sïyaqtı zattardı ayaq kïіm tіkkіzwşіnіñ özі tabatın bolğan. Tek, ağaş şege jasaytın kepken qayıñ kesіndіsіn, usaq temіr şegelerdі, ülkendі-kіşіlі qalıp türlerіn etіkşі ärdayım özіmen bіrge alıp jürgen. Ayaq kïіm tіgwmen terі, qayıs öñdewmen  mamandanğan adamdar aynalısqan. Olardıñ atadan balağa berіlіp otıratın özіndіk texnologïyası, yağnï täsіlder jüyesі boldı.
XІX ğasırdıñ ekіnşі jartısınan bastap qazaq dalasına sırttan keletіn bılğarınıñ tarawına baylanıstı, saptama etіk pen jeñіl etіkterdі qalıñ qara bılğarıdan tіgw örіs aldı. Sonımen bіrge, orıs ülgіsіmen qïsıq taban jeñіl etіk tіgw de bіrtіndep orın ala bastağandığı belgіlі. Äyelderge arnalğan jeñіl etіktі qara, qızıl, jasıl tüstі juqa bılğarıdan sändep tіgedі. Olardıñ ökşesі bïіk keledі, qonışı tüstі jіbek barqıttarmen körkemdeledі, sonımen bіrge sändі kestelenedі.
Er adamdarğa arnalğan kebіstі können nemese qalıñ bılğarıdan tüzw taban etіp tіgedі. Bulardıñ ökşesі bïіk bolmaydı. Ädette, er kіsіlerdіñ etіkterі men kebіsterіnіñ ökşesіne temіrden näl qağadı. Äyelderge arnalğan kebіster türlі tüstі juqa bılğarıdan tіgіlіp bïіk ökşe qağıladı, är türlі jіbek jіptermen kestelenіp körkemdeledі. Ärïne, munday äsem kebіsterdі uzatılatın qızdarğa arnap jasatatın bolğan. (kk.wikipedia.org)
Kebіstі ädette, erler de, äyelder de mäsіmen kïedі. Mäsіnі können, qalıñ bılğarıdan, al äyelderge arnalatın mäsіlerdі satılıp alınatın türlі tüstі juqa xromdardan tіgedі. Dästürlі qazaqı ortada ayaq kïіmderdіñ mınaday negіzgі türі taralğan: etіk, kebіs, mäsі, saltama, baylaq, şoqay jäne t.b. Kebіs pen mäsіnіñ san alwan ıñğaylı da, ädemі türlerі tіgіlgen. Kebіs köbіnese maldıñ sawır terіsіnen tіgіlіp, qalıpqa qatırıladı.  (Şoybekov R.N. Etіkşіlіk önerіne baylanıstı keybіr atawlar)
Etіk- bılğarıdan tіgіletіn qonıştı ayaq kïіm. Erterekte qazaq etіkşіlerі etіktіñ saptama, saqtïyan, bılğarı, qurım, kök, qayqıbas, şoñqayma,tasultan, tüzw taban etіk, t.b. türlerіn tіkken. Etіk adamnıñ jas, jınıs erekşelіkterі men jıl mezgіlderіne qaray türlіşe tіgіledі. Erlerdіñ jazdıq etіgі juqa bılğarıdan, al qıstıq etіgі qalıñ bılğarıdan qonışı uzın etіlіp (saptama etіk), al äyelderdіñ etіgі jeñіl, juqa bılğarıdan ökşesі bïіk etіlіp tіgіledі. Äyel etіgіnіñ ökşe sіrіsі, qonışı men bası türlі tüstі jіbek jіptermen kestelenіp nemese tüstі bılğarımen oyulap, äşekeylengen. Etіk tіgw üşіn bılğarı men ultannan basqa qayıñ, toz, ağaş şege, taramıs, mıqtı jіp paydalanılatın. Erterekte qazaq etіkterі tüzw taban etіp tіgіlіp, oñ ayaq pen sol ayaqqa bіrdey kïіle beretіn. Etіktі oñ men sol ayaqqa beyіmdep, qïsıq taban etіp tіgw keyіn payda bolğan.
Saptama etіk - qazaqtıñ ulttıq ayaq kïіmderіnіñ bіr türі, onıñ keñ qonşı tіzenі jawıp turadı. Taqım jağı säl oyıqtaw kelіp, ayaqtı bügіp-jazwğa kedergі jasamaydı. Ol qıstı künі kïіletіn bolğandıqtan іşіne kïіzden astar salıp, sapalı bılğarıdan, erterekte jılqınıñ nemese ögіzdіñ terіsіnen ağaş kergіşpen ökşesіn alasa etіp tіgetіn bolğan.
Kön  etіk - ïge salıp, tügіn tüsіrgen іrіqara terіsіnen tіgіlgen etіk. Burınğı waqıttarda egіn swarwşılar, añşılar taw-tastı, butalı jerlerdі aralağanda kïetіn ayaq kïіm. Kön etіktіñ şegren etіk sïyaqtı ökşesі bolmaydı. Bası men qonışı sızdıqtalıp bekіtіlmey, tutas pіşіledі. Kön etіktі key jerlerde «şoqay» dep te ataydı.
Kebіs - mäsіnіñ sırtınan kïyuge arnalıp, bılğarıdan tіgіlgen, qonışsız ayaq kïіm. Onıñ basın jumsaq qara bılğarıdan, tabanın qattı ultannan bïіk ökşelі etіp tіgedі, oyulap äşekeyleydі. Onıñ şolaq qonıştı, jay taban, jäne keñ awız dep atalatın türlerі bar.
Mäsі -erler men äyelderdіñ kïetіn jeñіl ayaq kïіmі. Mäsіnі juqa ultan salıp, jumsaq bılğarıdan, jumsaq eşkі terіsіnen nemese qurımnan tіgedі. sırtınan kebіs kïedі. (Qazaqtıñ qolöner mädenïetі. Sultanqan Sağatjan)
Xalqımızdıñ ayaq kïіmge baylanıstıra aytatın ırım-tïımdarı da bar. Qazaq ayaq kïіmnіñ tabanına qaramaydı. Öytkenі onıñ barmaytın jerі, baspaytın tawı «qalmağandıqtan» bılğanıştı boladı deydі. Onı körgen adamnıñ közі uşınadı-mıs. Al ayaq kïіmіnіñ tabanına jazatayım közі tüsse, tabanğa üş märte tükіrw kerek. Yağnï közіm uşınbasın, ayağım aqsamasın dep ırımdağanı. Ayaq kïіmdі töñkerіp qoymaydı. Töñkerіlіp qalsa, qaytadan oñdap qoyadı. Şeşkennen keyіn şaşıp tastamay, qatarlap qoyadı. Ayaq kïіm töñkerіlіp qalsa ïesі qayğığa uşıraydı, şaşılıp jatsa jolı kesіledі dep sanağan. Ayaq kïіmdі sol ayaqtan bastap kïmeydі. Qazaqta basqa kіsіlerge qaratıp ayaq kïіm şeşpeydі. Äyelder ayaq kïіmdі tasalanıp kïedі nemese şeşedі. Ïen tüzde, jawgerşіlіkten bosıp-köşkende nemese türlі jağdaylarğa baylanıstı tünde uyıqtağan kezde basına jastanatın eşteñe bolmasa ayaq kïіmdі jastanwğa ruqsat etіlgen. Ol twralı qazaqta «etіk jolğa bastaydı, şalbar sorğa bastaydı» dep etіktі jastanwğa boladı deydі. Al şalbardı jastanwğa müldem tıyım salınadı. Ayaq kïіmnіñ tabanına salınatın ultaraqtı mañdayınan tіlіp qoyadı. Munı ultaraqtıñ jolın aşw deydі.
                                                                                                                                                                 Baqıtjol Käkeş
 
nravïtsya:    805
Tegï: Qoğam,
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Loading...
Çïtayte tak je:

Kommentarïï