21 Avgwst
17:56
Astana: 25 °C
Almatı: 24 °C
USD/KZT: 332.80
EUR/KZT: 390.57
RUB/KZT: 5.60
CNY/KZT: 49.88
Älem jañalıqtarı
5 qırküyek 10:36
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Qazaq rwğa bölіnbeydі


Elіmіzde eñ sanı köp rwlar belgіlі boldı. Jaqında ïnternet sayttar­dıñ bіrіnde Qanış Sätbaev atındağı QazUTW professorı Bayan Raqışev özі jürgіzgen zert­tewlerіnіñ nätïjesіn jarïyaladı, dep jazadı «Ayqın» gazetі.

Ğalımnıñ derekterіne süyensek, «Qazaqstandağı eñ sanı köp Orta jüz (4 681 000 adam), ekіnşі orın­da - Ulı jüz (3 618 700 adam), al üşіnşі orında - Kіşі jüz (2 521 900 adam). Al, eñ sanı köp rwlardıñ köşіn Arğın bastap tur. Olardıñ sanı 2 090 000 adam. Odan keyіn Dwlat (1 390 000) pen Bayulı (1 120 000) ornalasqan. San jağınan älewettі rwlardıñ qatarına Nayman (940 000), Älіmuı (811 900), Qoñırat (690 000), Qıpşaq (640 000), Jetіrw (580 000), Jalayır (485 000), Qañlı (380 000), Kerey (341 000), Alban (325 000), Şapıraştı (290 000) jäne Istı (225 000) kіrgen. Eñ sanı az rwlar: Swan (165 000), Oşaqtı (160 000), Sіrgelі (160 000), Waq (160 000) eken. 

Professor Bayan Raqışev qazaq rwların nege zerttep jür? Naqtı sanın qalay anıqtağan? Rwlardı anıqtaw nege qajet boldı? Ğalımğa qoyğımız kelgen sawal da osı.
- Sayttardıñ köbі naqtı ma­qalanı emes, tek kestenі ğana usın­ğan. Soğan baylanıstı köp­şіlіktіñ arasında türlі pіkіr­lerdіñ örbіp jatqandığı şart­tılıq. Ol äñgіmelerdіñ şet jağasın özіm de estіp jatırmın. Jalpı, menіñ ğılımï maqalamda barlığı jan-jaqtı naqtı körsetіlgen. Onda rwlardıñ sanı ğana emes, qazaqtıñ qaydan payda bolğandığı, jüzderdіñ tarïxı twralı mälіmetter bar. Jüzdіñ atalwı sebebі nede? Osınıñ bärіne naqtı jawaptar berіledі. Maqalağa paydalanılğan derek­terdіñ bärі tarïxï eñbekterge negіzdelіp jazıldı. Naqtı faktі­lerdіñ qaydan alınğandığı da körsetіlіp tur. Eşkіm oydan eş­teñe qurastıra almaydı. Al, rw­lardıñ tarïxına keletіn bolsaq, negіzgі mälіmetterdіñ denі Muxa­medjan Tınışbaevtıñ «Mate­rïalı k ïstorïï kïrgïzo-kazax­skogo naroda» degen maqalasınan alındı. Eñ alğaşqı bolıp rwlardıñ sanın anıqtağan Mu­xamedjan Tınışbaev. Ol özіnіñ maqalasın 1925 jılı jazğan. 
- Tınışbaevtıñ maqala­sın­dağı derekterdіñ eskі ekenі belgіlі. Qazіrgі qazaq rwlarınıñ naqtı sanın sіz qalay anıqtay aldıñız?
- Rwlardıñ naqtı sanın eşkіm eseptemegen. Onı sanağan da emes. Bіr kіsі xabarlasıp: «Ağa, sіrgelіnі nege azaytqansız? Sіr­gelі qazaqtıñ üşten bіrі emes pe?» dep jazıptı. Tіptі bіr jіgіt: «Qa­zaqstanda naymandar öte köp. Sіz özіñіz arğın şığarsız. Ar­ğın­nan nayman ekі ese köp» dep ayttı. Osılay aytıp jatqandar öte köp. 
- Rwlardı anıqtawdağı qor­qınış osı emes pe? Osılay sanın bіlemіz dep, rwlardıñ arasında jіk tüsіrіp almaymız ba?
- Bul maqalada rwlardıñ ara­sın wşıqtırıp, bіr-bіrіne qarsı qoyu degen dünïe joq. Şı­nımdı aytsam, men tarïxşı emespіn. Tіptі, buğan arnayı mamandanğan da joqpın. Menіñ qızmetіm müldem bölek. Bіraq, xalıqtıñ sanın jïnaqtap, jïıp jüretіnіm ras. Bılayşa aytqanda, bul menіñ xobbïіm desek te bola­dı. Qazaqtardıñ sanı twralı, demografïyalıq ösіmі twralı ğılımï zerttewler jürgіzgenіm bar. Al, rwlardıñ tarïxın zert­tewge sebepker bolğan Tınış­baevtıñ eñbegі. Qazaqtıñ rwları aralasıp-quralasıp ketken. Özіñіz de bіlesіz, qazaqtıñ bası­nan nebіr zulmattı kezeñder öttі. Aştıqtı da, joqtıqtı da kördі. Qïın-qıstaw kezeñderde batıs­tıñ qazaqtarı Reseyge kettі, oñtüstіktіñ qazaqtarı Taşkentte qalıp qoydı. Jöñkіle köşken köş qazaqtıñ basın är tarapqa jіberdі. «Rwlardıñ sanın qalay anıqtadıñız?» degen sawalğa kelsek, elіmіzdіñ ärbіr aymağında turatın xalıqtardıñ sanı bel­gіlі. Onıñ іşіnde qazaqtardıñ sanı naqtı berіlgen. Qolımda arnayı keste de bar. Osı keste ar­qılı oblıstardağı qazaqtar­dıñ sanın rwlarğa bölіp şıqtım. Munıñ bärі naqtı körsetkіş emes. Şamalap jazıp otırğan dü­nïe. Mäselen, Oñtüstіk Qa­zaqstan oblısında ekі mïllïonğa jwıq qazaq turadı. Onı köpşіlіk jaqsı bіledі. Al, endі Soltüstіk Qazaqstan oblısın alayıq. Ol jaqta bar bolğanı 187 mıñ adam turadı. Aqmola oblısında 300 mıñnan astam qazaq turadı. Osı adam sanın şamalap, rwlarğa bölіp şıqtım. 
- Sіz bölgen rwlardıñ sanına qatıstı türlі pіkіrler aytılwda. Tіptі, arasında kelіspeytіnder de bar. «Şamamen eseptep otırmın» deysіz. Naqtı sanı jazılmağan­dıqtan, soñı dawğa ulasıp ketpey me?
- Şamamen eseptep şığar­ğanımmen, onıñ bärіn oydan qosıp otırğan joqpın. Munday dawdıñ bolatının özіm de aldın-ala sezgenmіn. Öytkenі, ärbіr rw özіn «köppіz» dep bіledі. Mäselen, nay­mandar özderіn «köppіz» deydі. Kestege qarañız: Aq­töbe oblı­sında naymandar joq. Atıraw men Batıs Qazaqstan oblısında da naymandar joq. Mañğıstaw oblısınan da kez­despeydі. Şamamen eseptep qarağanda, nay­mandardıñ kö­bіrek şo­ğırlanğan jerі - Şığıs Qazaqstan men Almatı oblısı. Qalğan öñіrlerde az-azdan ğana. Onıñ özі az emes. Endeşe, olar nege şoşïdı? Tağı da qaytalap aytamın, bul tanımdıq ğılımï jumıs. Ğılımï maqalada qazaq­tıñ rwlarınıñ ornalasw tärtіbіn ğana berwge tırıstım. Jüzder qalay ornalastı? Keyіn olar qalay mïday aralasıp kettі? Qay rw qay aymaqtarğa qonıstanğan degen mäselelerdі ğana köterіp otırmın. 
- Sіz anıqtağan sandarğa qa­rasaq, arasında qoja men töreler joq. Olar qazaqtıñ sanına kіrmey me?
- Olardıñ naqtı sanın eseptew mümkіn emes. Öytkenі, töre men qoja köp aymaqtarda rwlarğa sіñіsіp ketken. Arğın men dwlat eñ köp rw ekenіn anıqtap otırmın ğoy. Qoja men törenі sonıñ іşіne qosa salğanmın. Mäselen, soltüstіkte, şığıs pen batısta qojalar rwdıñ іşіne kіrіp ketken. Olardıñ respwb­lï­kadağı naqtı körsetkіşі ekі payızğa jeter-jetpes qana. Bіrew köp, bіrew az deytіn şığar. Menіkі jay boljam. Jalpı, «Rwdı anıq­taw nege kerek?» dep sura­dıñız. Jalpı, xalıqtıñ ara­sında «pälen rw pälenbay», «tügen rw tügenbay» degen sözder aytılıp jüredі. Sondıqtan, onıñ sanın eseptep şığarğanda turğan eşteñe joq. Oğan dawlasıp ta keregі joq. Bul jerde men xa­lıqtı rwğa böleyіn dep maqsat tutıp otırğan joqpın. Bul ğı­lımï joba ğana.

Bayan Raqışev osılay deydі. Ol özіnіñ eşqanday rwdıñ naqtı sanın anıqtamağanın, tek xalıqtıñ ornalasw tärtіbі boyınşa, rwğa bölіp şıqqandığın aytadı. Degenmen, rwlıq bölіnіstі osılay rettegenіmіz durıs pa? Rwdı bіlgen durıs, al bölіnw qajet pe? Rwdı anıqtaw arqılı rwlıq tartıstı küşeytіp almaymız ba? Buğan belgіlі tarïxşı ğalımdarımız ne deydі?
Osı sawaldı tarïxşı Axmet Toqtabayğa qoydıq. 
- Rwlardıñ sanın anıqtawğa boladı. Bіraq, onıñ ne üşіn qajetі barın tüsіnbey­mіn. Qazaqstandağı qazaqtıñ özі älі jetpіs payızğa jetken joqpız. Bükіl älem boyın­şa qazaqtardıñ sanı şamamen 12 mïl­lïonday ğana. Az xalıqtı rwğa, jüzge bölіp sanaw nege qajet bolğanın tüsіnbeymіn. Tüsіngіm de kelmeydі. Bul bіr jağınan, älі ult bolıp uyısıp, qalıptaspağanımızdı körsetedі. Ulttıq san jetіlmey jatır. Damığan elder kapïtalïstіk satıdan ötkennen keyіn ult bolıp qalıptastı. Bіz taypalıq jüyeden bіrden qızıl ïmperïya­nıñ qolına öttіk. Qızıl ïmperïya bіzdі rwlıq sanadan arıltqan joq. Täwelsіzdіk alğan 25 jılda da rwlıq sananı qayta tіrіltken sekіldіmіz. Är xalıq, är taypa, är rw özіnіñ batırların, bïlerіn ardaqtap, äspettep, olarğa eskertkіş qoydı. Bul bіr jağınan - durıs. Al, 21 ğasırdıñ bіrіnşі şïregіnde otırğanda bіzge rwdıñ sanın anıqtawdıñ qajetі de joq. 
Rwlardıñ tarïxın bіlgen durıs. Bіraq, jeke rwdıñ tarïxın alıp jazw mümkіn emes. Ol üşіn geografïyalıq ortamen jazwımız qajet. Jetі ata, on ekі atanı bölіp alıp, bölektep jazğandı durıs dep sanamaymın. Tіptі, jetі atanı bіlwdіñ qajetі de şamalı. Nege deseñіz, qazіr qazaq mïday aralasıp kettі. Mısalı, arqanıñ qazağı, şığıs pen batıstıñ qazağı aralasıp ketken. Burın aralaspasa da, 30-şı jıldardağı aşar­şılıq soğan mäjbür ettі. Tіptі, keybіr rwlar joyılıp ta kettі. Kolxozdastırw, kollektïvtendіrw nawqanı kezіnde de, tutasıp otırğan rwlardı şaşıratıp jіberdі. Burınğıday qazaq bіr taypa bolıp, bіr awıl bolıp tutasıp otırğan joq. Burınğı zamanda qan aralasıp ketpewі üşіn alqalı bïler, aqsaqaldar qadağalap otıratın. Qazіr bіr rwdan şıqqan jastar­dıñ kezdeswіnіñ jüzden, mıñnan bіr mısalı ğana bar şığar. Onda da kezdeswі mümkіn emes. Rwlar öz jaylawında, öz qıstawında, özіnіñ atamekenіnde otırğan joq. 
Keñes ükіmetі toz-tozımızdı şığarıp jіberdі ğoy. «Jetі atasın bіlgen durıs» deytіn şığar. Mäselen, menіñ jetі atam tört mem­lekette jür. Qazaqstan, Qıtay, Moñğolïya, Türkïya. Bіz qalay kezdese alamız? Mümkіn emes. Basqa qazaqtıñ rwları da solay. Mïday aralasıp, şaşırap ketken. «Jetі atanı bіlw - urpaq tazalığınıñ kepіlі» degen pіkіrdіñ zamanı öttі. Al, joğarıdağı sawalğa kelsek, rwlardıñ naqtı sanın anıqtawğa boladı. Ol üşіn bіr rwdı alıp, onıñ atamekenіnen bastap, şaşırap ketken aymaqtardan іzdew kerek. Ol - qïyamet-qayım jumıs. Ekіnşіden, onıñ nege qajetі bar? Qazіr örkenïettі elderde ult degen uğım ğana bar. Elw mïllïon nemіs özderіn «nemіspіz» dep qana ataydı. Bіr jarım mïllïard qıtay «qıtaymız» dep maqtanadı. Al, bіz aynaldırğan on mïllïon qazaq bölіnwge dayın turamız. Osı durıs pa? Qazіr bіzge rwlıq sanadan görі ulttıq sanağa ötw kerek. Ulttıq ïdeologïya bolwı şart. XX ğasırdıñ basındağı Alaş ïdeolog­tarı ne dep uran tastadı? «Uranı­mız - Alaş, keregemіz - ağaş, Abılaydıñ aq twınıñ astında bіrіgeyіk!» dedі. Bіzge de sonday uran kerek. Mäñgіlіk el dep jürmіz. 
Bul - durıs bastama. Osı Mäñgіlіk eldіñ negіzgі ïdeyası - ult bolwı şart. Osı Mäñgіlіk el ïdeyasınıñ іşіn qajettі kanon­darmen toltırwımız qajet. Sondıqtan, munday mäselelerge bayıppen qarağan abzal. Jas urpaqtı rwlıq sanamen wlawdıñ qajetі joq. Buğan müldem qarsımın. Qazіr keybіr mektepterde jetі atası twralı şığarma jazdırtadı eken. Ol nege kerek? Şığarma jazwğa negіz bolatın basqa ta­qırıp bіtіp qalıp pa? Muğalіmder osını oylansa deymіn. Qazaqqa qajetі ol emes. Bіz bükіl qazaqtıq, bükіl alaştıq, Mäñgіlіk el ïdeyasınıñ astında bіrіgwіmіz kerek. Sonda ğana bіz tutas ult bolıp qalıptasa alamız. 

Atatektі, şejіrenі zerttegen de jön şığar. Qazaqtı quraytın rwlar twralı derekterdі jüyelegende, bul tarapta ğılımï іzdenіster jasağanda udayı este turwğa tïіstі närse bar. «Bіldіremіz dep jürіp, büldіrіp almayıq!». Ata zañımızda rw aralıq kïkіljіñderdіñ twındawına jol berіlmeytіndіgі turğısında atalı söz aytılğan. Bastı tarazı sol bolwı tïіs. Qazaq ultı mına jahandanw zamanında bäsekege qabіlettі bolwı üşіn bіzge bölіnwden görі - bіrіgwdіñ mañızdı faktor ekenіn umıtpayıq!


Gülzïna BEKTAS
 
nravïtsya:    1202
Tegï: Qoğam, Glavnaya,
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Loading...
Çïtayte tak je:

Kommentarïï