23 Avgwst
21:42
Astana: 23 °C
Almatı: 17 °C
USD/KZT: 333.08
EUR/KZT: 391.50
RUB/KZT: 5.64
CNY/KZT: 50.00
Twrïzm
5 qañtar 13:40
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

QAZAQSTANNIÑ KÖRІKTІ JERLERІ: Aqsw-Jabağılı qorığı (FOTO)

Qazaqstannıñ körіktі jerlerі jaylı materïaldar serïyasın odan ärі jalğastıramız. Bügіngіä äñgіmemіz - Aqsw-Jabağılı qorığı jayında bolmaq.«Parïjde boldım - Parïj tüsіme kіrmedі. Mısırda boldım - Mısır tüsіme kіrmedі. Qıtay, Moñğolstan, Ündіstan, Päkіstan, Ïran bardım. Muxïttıñ arğı betіndegі Texasta, Çïkagoda, Nyu-Yorkte boldım - olar da tüsіme kіrmedі. Bayağıda Mäskewde bes jıl oqıdım - onı da tüsіmde körmedіm ... Tüsіme kün sayın Mıñbulaq kіredі. Tüsіmde Aqsw-Jabağılını köremіn», dep jazadı körnektі swretker, Qazaqstannıñ xalıq jazwşısı Şerxan Murtaza. Qazaq ädebïetіnіñ bügіngі ülken aqsaqalı Şerağa Aqsw-Jabağılınıñ sulw tabïğatın özіnіñ şığarmalarında kestelep, oğan ünemі oralıp otırğan, qalamdas іnіlerіne jer jannatınıñ jay-küyіne ünemіn azar awdarıp, onı qorğawğa, mäpelewge keñes berіp otıradı.
Sol Aqsw-Jabağılı qorığı Talas Alatawınıñ (Batıs Tyan-Şan) soltüstіk-batıs bölіgіn jäne Ögem jotasın alıp jatqan Qazaqstandağı tuñğış qorıq. 1926 jılı 14 şіldede körnektі memleket qayratkerі Turar Rısqulovtıñ usınwımen jäne qajır-qayrat salwımen qurılğan eken. Sonımen qatar, qorıq quramına ekі paleontologïyalıq bölіm kіredі. Bіrі Qarabastawda jer kölemі 126 ga., ekіnşіsі - «Äwlïe», jer kölemі 100 ga. Ekewі de Bäydіbek awdanında, qorıqtıñ negіzgі aymağınan 120 şaqırımday qaşıqtıqta ornalasqan. Bügіnde qorıqtıñ awmağı 131 934 gektar alqaptı alıp jatır. Oñtüstіktіñ altın alqası - Aqsw Jabağılı qorığı YuNESKO-nıñ dünejüzіlіk qorıqtarı tіzіmіne engen.



Qorıq bіrneşe bïіktіk beldewde jatır. Taw öñіrіnde bïdayıq, türlі şöpter, boz jwsan, joğarısında seldіr arşa ormanı, swbalpі jäne alpі şalğını ösedі. Odan joğarısın muzdıqtar men mäñgі qar japqan. Aqsw - Jabağılı qorığınıñ jerіn Aqsw özenіnіñ añğarı (tereñdіgі 500 m-dey) jarıp ötedі. Ösіmdіkter dünïesі äralwan. Onda müktіñ 61, qınanıñ 58, joğarı satıdağı ösіmdіkterdіñ 1400 (därі-därmektіk ösіmdіkterden: qılşa, sasır, ïmanjapıraq, tüyejapıraq, sarıağaş, şäyqwray, talas wqorğasını), texnïkalıq ösіmdіkten: arşa, rawğaş, ïtqumıq, taran, jemіs-jïdekterden: jabayı alma, şeten, şïe, qaraqat, büldіrgen, jem-şöptіk ösіmdіkten joñışqa, kekіrebas, bedebas, tülkіquyrıq, köde, sonday-aq endemïk ösіmdіkterden mayısqış qïyaq, talas qayıñı, aqşıl sarı joñışqa, qaratamır, tomağaşöp, qandıgül, relïktі ösіmdіkterden: jalğan masaqşa, Mïnkvïc kendіrşesі, Qarataw setenі türlerі bar. Qorıqtıñjanwarlar älemі de öte bay: sütqorektіlerdіñ 42 (arqar, tawteke, elіk, maral, barıs, Tyan-Şan qoñır ayuı, borsıq, swsar, t.b.); qustardıñ 238 (gïmalay uları, kekіlіk, saqaltay, bürkіt, qara qutan, boztorğay, sarıtorğay, ïtelgі, şımşıq, t.b.); bawırımen jorğalawşılardıñ 9 (alay jalañközі, sarıbawır kesіrtke, qalqantumsıqtı qara şubar jılan, surjılan t.b.), qosmekendіlerdіñ 2 (jasıl qurbaqa jäne kölbaqa) jäne balıqtıñ 2 türі tіrşіlіk etedі. Omırtqasız jändіkterdіñ de alwan türlerі osı öñіrde qonıstanğan. Aqsw - Jabağılı qorığı - tabïğattıñ nağız ğılımï laboratorïyası, onda ğılımï-zerttew jumıstarı üzbey jürgіzіledі.


Qorıq teñіz deñgeyіnen 1000 m-den 4280 m aralığındağı bïіktіkte Tyan-Şan tawlarında ornalasqan. Negіzgі bïіk aymaqtarı özіnіñ tañqalarlıq beynelerіmen jartılay şöleytter ılğaldı jazıqtarmen almasıp arşalı ormandarına ötedі. Ilğaldı daladağı bay jazıqtar arşalarmen astasıp jatqan jіñіşke butalardıñ öswіne qolaylı jağday twğızğan. Közdіñ jawın alatın qarlı şıñdardıñ bökterіnde türlі tüstі alpі gülderі jayqalıp ösken. Aqsw-Jabağılı sïrek kezdesetіn, tek osı aymaqtarğa ğana tän ösіmdіkter men janwarlardıñ otanı. Bul jerden taw qoyın, eşkіsіn, maraldardı jäne elіkterdі, sіlewsіnder men qar qabılandarın, qasqırlar men tülkіlerdі, ayular men tağılandardı, aqkümіsterdі taba alasız. Osı jerlerde sarışunaqtardı da körwge boladı.
Qustar älemі öte bay. Joğarı aspanda murttı grïfter, grïfondar, jılanbürkіt pen altın qırandar qalıqtaydı. Tastı jartastardıñ arasınan taw kekіlіkterіnіñ uyaların, qar arasınan tılsım qar äteşterіn kezdestіresіz. Japıraqtı orman köleñkesіnde ot jalını tärіzdes şıbın ustağış qarañdaydı. Toqıldaqtıñ ısqırğan dawısı sıbızğınıñ änіn eske saladı. Kün säwlesі oynağan jazıq dalalarında köbelekter oynaydı, arasınan sïrek kezdesetіn Apollo köbelekterіn de körwge boladı. Ösіmdіkter älemі tañqalarlıq. Kіşkentay tas ağaşı özіnіñ tamır jayuımen belgіlі. Amarantws Grandïfolïya ösіmdіgі bağalı mayğa tolı. Greyg qızğaldaqtarı taw alañqaylarında qızıl jalınday jarqıraydı. Qızğıltım flokwlalarğa Qoqand Morïnasınıñ jeñіl gülderі jïnaladı.
Qorıq landşaftısı körkem jäne tılsım. Jazıqtar men alañqaylar bïіk şıñdı tawlarğa almasıp, jartastı şatqaldarmen qïılısadı. Özenderі tereñ şatqaldarğa quyılıp, sarqıramalar tüzeydі. Tüpsіz kögіldіr muzday taw kölderіnde aspan aynaday şağılısadı.


Teñіz deñgeyіnen 3,000 m bïіktіkte ornalasqan qol jetkіzbes uñğımalarda tastarğa oyılıp tüsіrіlgen köptegen beynelerden turatın «swret galereyasın» tabwğa boladı. Olarda üy jäne jabayı janwarlar, ejelgі adamdardıñ añ awlawı beynelengen.
Aqsw-Jabağılınıñ sazdı topırağında paleontologtar tasqa aynalğan ösіmdіkterdіñ, jändіkterdіñ, balıqtardıñ jäne kesіrtkelerdіñ іzderіn tapqan.
Bul derekter encïklopedïyalıq anıqtamalardan alındı. Degenmen, qorıq tarïxın, sol jerdіñ büge-şіgesіn bіletіn, twğan tabïğatqa janı aşïtın adamdardıñ aytwınşa, Aqsw-Jabağılınıñ keremetі munımen tügeldenbeydі. 
Aqsw-Jabağılı qorığınıñ tuñğış dïrektorı Orıs geografïyalıq qoğamınıñ tolıq müşesі, tabïğattıñ şınayı janaşırı, asa bіlіktі de bіlіmdі maman, іzgі nïettі ğalım Borïs Petrovïç Trïzna degen kіsі edі. Alğaşqıda 30545 gektar bolğan qorıq awmağı osı Trïznanıñ tabandılı­ğı jäne tağı da Turar Rısqulovtıñ qamqorlığı arqasında 1935-1937 jıldarı 69826 gektar­ğa deyіn ulğaytıldı. Bal tatığan Baldıberek jäne Balabaldıberek özenderіnіñ boyındağı, Maydantal taw qırattarınıñ betkeylerіndegі, Jabağılı özenіnіñ oñ jaq qaptaldarındağı arşalı alqaptardıñ bärі derlіk sol kezderde qosılğan. Ökіnіşke qaray, eren entwzïast, burındı-soñdı zamandardağı basşılar­dıñ іşіndegі eñ mıqtısı, asa abzalı bolğan Borïs Petrovïç Trïznanıñ talqanı otız jetіnşі jılı tawsıldı», - dep jazadı belgіlі jazwşı Marxabat Bayğut.
1988 jılı Almatıdağı "Qaynar" baspasınan şıqqan "Aqsw-Jabağılı" attı albom-kіtaptıñ avtorları aytqan­day-aq, törtkül dünïege tügel tarağan qızğaldaq pen sarğaldaqtıñ otanı - osı Aqsw-Jabağılı. Alqızıldıñ altı türі de alğaş osında payda bolğanı däleldengen. Törtewіnen jüzdegen surıptar ösіrіlgen. Aqsw-Jabağılıdan aparılıp, awdandastırılğan Alqızıl arwıñız - Greyg qızğaldağı 1877 jılı Gollandïyada joğarı bağalanıp, dïplommen marapat­talğan. Sodan berі bіzdіñ qızğaldağımızdan 200-den astam tür tarağan. AQŞ-tan, Japonïyadan, Kanadadan, Germanïyadan, Ïtalïyadan, Avstrïya men Şveycarïyadan, jañağı Gollandïyañızdıñ özіnen arnayı keletіnder örkenïettі memleketterde ösіp jatqan qızğaldaqtar men sarğaldaqtardıñ törkіn törі körkem­nïettі qazaq topırağı ekenіne köz jetkіzіp ketіp jatır.


Aqsw-Jabağılı florasınıñ erekşelіkterіn belgіlі botanïk ğalım N.X.Karmışeva xanım kezіnde keremettey kelіstіre mänіstep, mazmundap ketken. Ärі ğılımï qızmetker, ärі dïrektor bolğan. Jïırma jıl boyı. 1939-1959 jıldarı. Ğılım üşіn ülken jañalıq retіnde tanılğan, tek Aqsw-Jabağılıda ğana ösetіn özgeşe ösіmdіkter türіn aşqan. Aynalayın arşañızdı ayrıqşalap sïpattağan. Aqsw-Jabağı­lınıñ arşası Täñіrtawdıñ töñіregіnde, Alataw men Qaratawdıñ tüyіser tustarında arşanıñ altı türі bolğan eken. Keyіngі üş jüz jıldıñ іşіnde onıñ üş türі muqım-mülde joyılıp ketken. Bügіnde qara arşa, balğın arşa jäne sawır arşa deytіn türlerі qalğan. Arşanı alaş balası, qazaq jurtı äwlïe ağaş sanağan. Betalbatı balta şappağan. Tek besіkke ğana, qobızğa ğana, onda da abaylap qana, Tabïğat-anamızdıñ tañdaw-talğawımen ğana, meñzewіmen ğana mänіstep qïğan. On toğızınşı ğasırdıñ basınan bastap arşağa alapat qırğın kelgen. Qaraşekpendіler özderіnіñ tawsılmas qara ormanınday, qarağayınday qarağan. Otındıqqa qırıqqan. Üy-jaylarına, şoşqa qoralarına deyіn paydalanğan. Kender men kenіşter aşılsa-dağı, arşağa sor bop jabısqan. Temіr joldıñ tabanına tepkіlep turıp tösegen. Soldattarınıñ gïmnasterkaların arşadan alınatın boyawmen boyağan... Jïırmasınşı ğasırdıñ jïırmasınşı-otızınşı jıldarında otındıqqa kesіlgen arşa arbağa, traktorğa, mäşïnege tïelіp äketіlіp jatqan. Qaratawdıñ Qulantaw, Jılan­dıtaw, Pіstelіtaw, Boztorğay men Boralday jağı, Maşat şatqalı men Arıs arnaları arşadan osılayşa ayırılıp qalğan. Aqsw-Jabağılı qorığınıñ murajayında tört jüz jılğa jwıq waqıt jasağan arşanıñ kesіndіsі saqtawlı tur. Altı jüz, jetі jüz jıl jasağan arşalar az emes. Mıñdağan jıldardan berі mañğazdana munartıp körіner keremet arşalar alıstan menmun­dalaydı.
Al jabayı almaları - ayrıqşa älem. Olardı Sïvers alması dep ataydı. Ğılım jüzіnde. Al, şıntwaytında - Aqswdıñ almaları. Aqsw özenіnіñ arnaların qwalay ösedі. Aqsw kanonında degen durıs şığar. Kanonnıñ uzındığı 18 şaqırım, tereñdіgі 500-600 metr, enі jartı kïlometrge jetedі. Amerïkadağı ataqtı Kolorado tawlarınıñ şatqalınan keyіngі ekіnşі orında. Aqswdıñ jabayı almaları türlі-türlі. Tüsterі aqsarı, sarğış, qızğılt sarı, qızıl, t.b. Dämі de tättі, qışqıltım. Qaraşanıñ soñında saw etіp tögіlіp, qwıs-qwısqa jasırınıp, japıraq jamılıp jatqan jabayı almanı jeltoqsannıñ soñında qalıñ qardan arşıp alıp, qarş-qarş şaynağan qanday! Ögem özenіndegіdey, Sayramsw men Qasqaswdağıday qazaqı qayıñ qasqayıp turıptı. Aqqayıñ emes, qızıl­qayıñ emes, jіñіşkelew qoñırqay qayıñ emes, küreñdew reñdі qazaqı qayıñ. Butanıñ bіrqanşası, tobılğı men uşqattıñ bіrtalayı, sarı jäne qızıl dolanalar, aqtal, tawtal, sämbіtal, örіmtal, qaratal, aqterek pen kökterek... Aytpaqşı, Aqsw-Jabağılı - näwіrzek tor­ğaydıñ atamekenі. Özge öñіrlerde azayıp ketken kökşіltіm, körіktі qus, näzіktіk pen ïmandılıqtıñ bіregey belgі­sіndey sezіler sezіmtal qus - näwіrzektі sağınsañız, Kіşі Qayıñdığa, Ülken Qayıñdığa şığasız, Baldıberektіñ bastawlarına barasız. Qanattılar fawnasın zerttegen A.F.Kov­şar "Talas Alatawınıñ qustarı" attı kіtap şığarğan. Sol kіtapta osı qorıqtı mekendeytіn 240-qa jwıq qus sïpattalğan. Sarışımşıq pen sayrawıq, Şerağañ şığarmalarında şırıl qağatın zarğaldaq. Ulardıñ jönі bіr basqa. Kekіlіk. Älemdіk deñgeydegі, keşegі keñestіk jäne qazekemnіñ Qızıl kіtaptarına kіrgen alwan-alwan qanattı­lardı, sütqorektіlerdі, ösіmdіkterdі sanap keltіrmektіñ özі köp kölemdі alıp keter. Ğalımdar mıñğa jwıq qoñız türіn, üş jüzden astam köbelek sanap, saralağan.


Munda ayu, türkіstan sіlewsіnі, Ayular tuqımdası, qar barısı, Tyan-Şan arqarı, ündі jayrası sïyaqtı Qızıl kіtapqa engen añdar türlerі bar.
On jıldan astam waqıttan berі Aqsw-Jabağılını Aytbek Meñlіbekov basqarıp keledі. «Tabïğat qorğawdıñ üzdіgі» belgіsіmen, «Qurmet» ordenіmen marapat­talğan. "Bükіl älem tañırqaytın tabïğat­tıñ tamaşa tükpіrі ğoy bul, - deydі dïrek­tor. - Bіraq, materïaldıq jağday onşa jaq­sı emes. Eñ aqırı ört söndіrw mäşï­nesі joq. Özge qorıqtarda mäşïne emes, örtten qorğaw bölіmderі, tutas texnïka bar».
Bügіnde qorıqta 70-tey adam qızmet etedі. Qorıqşılar, ğılımï qızmetkerler, ekskwrsïya jürgіzwşіler. Dïrektordıñ aytwınşa, jılına 700-900 adam kelіp, qorıqtı tamaşalaydı eken. 600-dey şeteldіkter de bar. Olarğa Jetіmsay, Baybaraq, Kіşі -Qayıñdı añğarı men aswı Qızölgenköl - Qaskabulaq, teñіz deñgeyіnen 1890 - 2940 metr bïіktіktegі Ülken-Qayıñdı añğarı -Ülken-Qayıñdı aswı, Aqsw quz şatqalı - Aqsw özenі köpіrі , Tayaksaldı, Köksay añğarılar, Köksay kölі sïyaqtı jolbağıttarmen sayaxattar uyımdastırıladı.


Aqsw-Jabağılı üşіn ülken qïındıq alda sekіldі. Sındarlı sınaq kütіp turğanday. Qas qılğanday-aq, Ïіrsw bïіgіnen kere­mettey ken ornı tabılıptı desedі. Altın-kümіs, tağı basqa tüstі metaldardıñ qabattarı qat-qat desedі. Qayta-qayta qaralıp, gazetterde jazılıp jürgendey, Ïіrswdan kenіş aşıp, ken aqtarıp, qazba baylıqqa qarıq bolmaqqa qulşınıs küşeye tüswde. Dünïejüzіne belgіlі dürrï gawharıñız - Aqsw-Jabağı­lı qorığınıñ tağdırına dünïeawï esep-qïsaptıñ, tek bayımaq paydakünemdіk pen toyımsız tabıskerlіktіñ turğısınan qaraw qalay bolmaqşı?!
Aybek Narınbayulımen tіldeskenіmіzde, bіlgenіmіz, qorıqta şağın ğana qonaqüy  bar, murajay jumıs іstep tur. Ärïne, şağın ujım qoldan kelgenşe, qorıqtıñ kütіmі, qorğalwı jolında kündіz-tünі eñbek etіp jatır. Qorıqtıñ bas keñsesі, murajay, tağı basqa ğïmarattar YuNESKO qamqorlığı aya­sın­da bölіngen qomaqtı qarjınıñ arqasında kürdelі jöndewden ötkіzіlgen. Degenmen,qısqa jіp kürmewge kelmey qalatın jağdaylar bar.


Qazaqstandağı tuñğış, orasan zor alqaptı alıp jatqan qorıqtıñ mañızın arttırıp, odan ükіmet tarapınan, memlekettіk-jekemenşіk ärіptestіk arqasında, alpawıt käsіporındardıñ demwşіlіgіmen qamqorlıqtı küşeyte tüsken abzal. Ol üşіn qorıqqa baratın joldı, onıñ aynalasınıñ ïnfraqurılımın jaqsarta tüsw qajet. Aytalıq, qorıqqa sayaxattap keletіn şeteldіkter sanın arttıra tüsw üşіn kölemdі qarajat kerek. Bwrabaydağı sïyaqtı munda da xalıqaralıq deñgeyde forwmdar, sïmpozïwmdar jäne basqa da keñ awqımdı basqoswlar uyımdastırsa, qorıqtıñ ataq-dañqı burınğıdan da alısqa jayılar edі dep oylaymız.
Qorıqtıñ arnayı www.aksu-jabagly.kz saytı da bar eken. bіraq, oğan  onşa köñіlіmіz tolmadı. Aqparattar jutañ. Kelwşіlerdіñ ekі-üş jazbasın ğana kördіk. Sayttı ünemі jañğırta otırıp, sol arqılı jäne basqa da aqparat quraldarı arqılı nasïxattap otırw qajet-aq. Qazіrgі kezde jurtşılıq köbіrek paydalanatın älewmettіk jelіler, baspasöz quraldarı arqılı älsіn-älі eske salıp otırsa, tanımaldığı da, jurtşılıqtıñ qızığwşılığı da arta tüser edі. Qorıqtıñ ortalığı Oñtüstіk Qazaqstan oblısınıñ Tülkіbas awdanındağı Jabağılı kentіnde ornalasqan. Poyızben Tülkіbasqa deyіn jetwge boladı (18 şaqırım), avtobws qatınası bar. Degenmen qorıqtıñ älewetіn jaqsartıp, kölіk qatınasın da rettewge boladı. Bul üşіn jergіlіktі äkіmdіkterdіñ,ükіmettіñ, twrïstіk ökіlettі organdardıñ qoldaw-kömegі qajet-aq. Munday şaralar elіmіzdіñ twrïstіk älewetіn arttırwğa qızmet eterі sözsіz.





Derekközі: Qazaqparat
 
nravïtsya:    2066
Tegï: Menіñ Qazaqstanım,
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Loading...
Çïtayte tak je:

Kommentarïï