17 Dekabr
10:12
Astana: -23 °C
Almatı: -9 °C
USD/KZT: 335.33
EUR/KZT: 395.49
RUB/KZT: 5.70
CNY/KZT: 50.75
Älem jañalıqtarı
30 mamır 10:53
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Qazaqtıñ aq das­tarqanında as atası nannan keyіn qadіrlіsі - et


Qazaqta aldıñğı tol­qınnan üzіlmey kele jatqan ülgі köp dedіk. Sonıñ bіrі jön-josığı bölek, kädelі tağamdar qatarınan orın alatın - et der edіk. Ärïne, älemde et jemeytіn adam kem de kem şığar. Bіraq qazaqtıñ aq das­tarqanında as atası nannan keyіn qadіrlіsі et desek, qatelespeymіz. Ettіñ qasïetіn babalarımız bayağıda-aq bіlgen. Ulttıq tağamnıñ ulısına aynaldıra alğan. Adam ağzasına, ülken-kіşіge qaramay tört tülіktіñ etі paydalı degendі medïcïnalıq bіlіmі bolmasa da zerdelіlіkpen tap basıp tanï alğan, dep jazadı «Egemen Qazaqstan» gazetі.
Ïä, qazaq qazı-qartanı, jal-jayanı qïya­sı­nan kesіp jep, qïyandı qıstap, kök jaylawdı jaylap, qozısın kögendep, qulının baylap, buzawın arqandap jüre bergen jurt emes. Tereñ oqwı bolmağanmen, sw tübіnen aqıq tergendey köñіlge toqıp, kökeyge tüygen toqwımen tört qubılasın tügendep, barınıñ bağasın bіlіp, joğına joqşı bolıp otırğan. Mäselen, ultımızdıñ maldı bata jasap soyğannan bastap, et jewdіñ özіndіk ürdіsі saltına sіñgen, turmısında ornıqqan. Onı keyіngіler üyrenіp alıp, buljıtpay orındaytın dästür jalğasın tapqan. Qazınalı qarttar men el jaqsılarınıñ aldına bas­tan bastap, onıñ qasına qosılatın kädelі müşeler, odan keyіngі orta bwınğa tartılatın, aradağı özge de tolqınğa tïesіlі, tіptі, ïіlіp turğan küyew balağa da, aqır soñında şıbıqtı at qılıp mіnіp şapqılap jüretіn balağa ustatatın sïraqqa deyіn özіndіk jolı bolğan. Ol, äsіrese, sıylı jerde buzılsa, külkі bolw öz aldına, qonaq kütkenderge türpі bolıp tïgen. Ondayğa jol bergender «jazasız» qalmağan. Anaw zamandardan qaymağı buzıla qoymağan sol salt-sana bul künderі jön bіletіnderdіñ «qolına tüsse» ädemі atqarılıp, xalıqtıq qalıpqa nemquraydı qaraytın bäkene tіrlіk keşkenderdіñ «enşіsіne» ötse, jambas pen jіlіk, tіptі kädelі bas pen şeke de ornın tappay, qoyqañdağan jastardıñ ülesіne tïіp, ülkender jağına şabılğan moyın men sorayğan qara qabırğa tartılatın jaylar da az kezdespeydі. Bіlgender bul qalay dep tіksіnedі, uqpaytındarğa bärіbіr. «Et etke, sorpa betke» dep tarta beredі. Bul arada, bärіbіr emes pe deytіnder tabılar. Bіraq qazaqtıñ dastarqan basındağı peyіlі men ıqılası usınğan tamağınıñ joralğısınan, däm tatwınan körіnedі. Otbasınıñ berekesі, otağası men otanasınıñ pïğılı, kіsі sıylay alatını, salt-dästürdі berіk ustaytını tabağınan da, tamağınan da bіlіnedі. «Qırıqtıñ bіrі - qıdır», dep arğı-bergіnі boljağan keñpeyіl jandardı zerdelіler jağı, «Tegі bar eken, ata jolın umıtpaptı» dese, bas jіbі joq tanaday tapıraqtağandardı körgende «Tamırına när tïmegen jan boldı ğoy. Körgensіz, teksіz degen söz osındaylarğa aytılğan-aw!» dep іştey tüyіlіp ketetіnder de boladı.
Ïä, qazaqtıñ süysіnіp jeytіn süyіktі asınıñ bastısı jılqı etі. Jılqını qalay qadіr tutsa, soyğanda da ülken män beredі. Joldı bіletіn ülkender janı qïnalmasın dep qasapşılar şaqıradı. Bawızdar sätte közіn kölegeyleydі, «közіne közіñ tüspesіn» deydі. Jan şıqpay julındatpaydı. Osınıñ arğı jağında köbіmіz bіle bermeytіn qupïyanıñ barı anıq. Süyektі şığarğanda baltanı jolatpağan, pışaqpen buzğan. Kereğarıs qabırğanı sökkende qarımdı pışaqtı qayıs beldіgіne janıp alıp, osıp-osıp jіberіp, omırtqanıñ ekі jağına jayğan dastarqanday tüsіretіn іstіñ ığın bіletіn qasapşılar az bolmağan. Körgenі köp onday kіsіler jılqınıñ іşіn jarıp jіberіp, şor-şor bolıp baylanğan qabırğa etegіndegі qazını bayqağanda «bärekeldі!» dep, tas­paday etіp tіlіp alıp, qıranday şalqalap turıp qılğıtıp jіberedі. 
Jürek mayınan balalardıñ da awzına salıp: «Qasïettі, qırıq jılğı keseldі kesedі», deytіnіn qaytersіñ. Bılbırap pіsken qwırdaqqa tіs tïsіn deytіnі jäne bar. Munday ülgіnі üyreter ülkender awılda ömіr keşіp jatqandardıñ arasında, el іşіnde osı künі de kezdesedі. San men qoldı jіlіktewde, omırtqanı opırwda, beldemşenі bölwde, qazını tіle bіlw de - öner. Kädelі süyektі etsіz qaldırmaw, qazı aynaldırwdıñ da özіndіk qalıbı jetіp-artıladı. Burınğılar babına keltіrіp, är jılqıdan qabırğasımen kelіstіrіp otırıp ärі ketse 12 qazı aynaldıratın bolğan. Qazіr jılt etken mayı men qazı sanın köbeytw ädetі qalıptasa bastadı. Üymetabaq jılqı etі aldıña kelgende munı qalay tawsılar ekenbіz degen oy qawmalaydı, artınan surpı et pen qazı-qarta, jal-jayanı aralastırıp twrap jіberіp kіrіskende - sälden keyіn tabaq tübі körіnіp qalatının qaytersіñ. Bul jılqı etіnіñ balday sіñіmdіlіgіn däleldeydі.
Qazіr jılqı önіmіnіñ, onıñ іşіnde sütі men etіnіñ adam ağzasına paydasın özіmіzden burın özgeler tamsanıp ayta bas­tadı. Osıdan on altı jıl burın nemіs ğalımdarı jılqı etіnіñ jürek, qan-tamır awrwlarına şïpa ekenіn däyektegen. Verder qalasında jılqı etі men sütі arqılı em qoldanatın şïpajay aşqan. Al tayawda ğana amerïkalıqtar da qazaqtıñ ulttıq tağamına den qoyıp, Greys Garet degen azamatşa «amerïkalıqtı etpen sıyla» degen akcïya ötkіzіptі. Aqïqatına kelsek, qazaqtıñ tabïğï tağamına törtkül dünïe köz tіgіp qana otırğan joq, kündelіktі tіrlіkterіne qoldana bastadı. Bayqasañız, ulttı tanıtw jolında qazaqqa qazaq tağamınıñ da jön-josığın tereñ bіlw, bul menіñ xalqımnıñ qasïetі tağamı deytіn waqıt tayap kele jatqanday. Bіz osını qazіrden bastap menşіktep almasaq, erteñ basqanıñ qanjığasında keterі xaq.
Şındığına kelgende, atam qazaq jılqı­nıñ etі men sütіn as dep qana bіlmegen, sırqatına em, tіrlіgіne tınıs degen. Önіmіnіñ därwmendіgіn erte tanıp, bіlgen. Otaşılar ayqasıp bіtken sınıqtı jılqı mayımen ajıratıp alıp, artınan qayta ornına keltіrgen.
Xalqımız bügіngіdey swıtqışı bolmasa da, jılqı etіn ebіn tawıp jıl boyı jegen. Türlі jolmen sürlep saqtağan. Sür qazını kertіp-kertіp bіr kün burın sawmalğa salıp kelіstіrіp pіsseñ, mayı erіp kelesі künі qımız bal tatıp turadı. Onı xalqımız may, ne bal qızım dep atağan. Bul büyrek jumısın oñaltwğa köp septіgіn tïgіzedі eken. Zamanawï därі-därmekten de jaqsı äser etetіnіn ğalımdar aytıp jür. Sol sekіldі sür ettіñ adam ağzasına erekşe jasar jaqsılığın zerttewşіler soñğı kezderі jïі tіlge tïek ete bastadı. Budan añğarılatını, babalarımızdıñ jılqı etіn sürley saqtap jew arqılı da densawlıqtı tüzewge bolatının atam zamanda zerdesіnde tüyіndegenіn añğarw qïın bolmasa kerek.
Jılqı etі men sütіn zerttep jürgen oqımıstılarmen oy bölіskenіmіzde, olar bul tağam adamnıñ este saqtaw qabі­­letіn jaqsartatının alğa tartadı. Aqılmandarımız munı tasqa baspay-aq, äkeden balağa, baladan nemerege jalğap, tіl marjanımen awızşa tarïx qalıptastırğanın köremіz. Sonıñ jemіsіn bügіn olar emes, bіz körіp jatırmız. Ulttıq ülgіnі alıstan іzdewdіñ qajetі joq. Ol jırawlardıñ jırında tayğa tañba basqanday swrettelgen. Solardıñ sarqıtınday sanalatın aramızda jürgen, sïrep bara jatqan, köne köz qarïyalardıñ zerdesіnde jazılğan xat dersіñ. Söyletіp, sözіn tıñdasañ körgenі men köñіlge tüygenіn, babalar ösïetіn, önegesіn, xalıq şejіresіn aynadağıday anıq aytadı.
Jılqı etіnіñ qızwın jılqışılardan estwge boladı. «Et jep, qurt qatqan sorpa іşіp, qaqağan qısta, uyıtqığan aq boranda küzetke şıqsañ, toñğandı qoyıp terşіp jüresіñ. Keyde deneñ qız-qız qaynağanda kewdeñdі aşıp qoyuğa twra keledі», deydі olar.
Qazіr awrw türі köbeymese, azaymay tur. Oğan jasıq, jasandı tamaq ta öz «ülesіn» az qosıp otırğan joq.
 «Qoydıñ etі qorğasın» degen qoy etіnіñ de qasïetіn, qwatın ayqındağandardıñ bіrі bіzdіñ babalarımız. Onı da olardan qalğan qazaq sözі däyektep bere aladı. Jeñіl-jelpі jel-ğuzıñdı qoydıñ sorpasımen, quyrıq mayımen emdep alatın täsіl de ötkennen qalğan sabaq. Qïmıl-qozğalıs barda, taza awa, taza sw qwattı tamaqtı sіñіrіp jіberіp otırğan. Sondıqtan da qoy etіne burınğılar erekşe köñіl bölgen. Osı künderі ğoy, qoy etіnіñ awırlığı sezіlіp jürgenі. Degenmen, soñğı waqıtta xalıq qoy etіne qayta bet bura bastadı. Sorpasınıñ süykіmdі ekenіn tamsana aytadı. Tek jas küyіnde, belgіlі möl­şerde jeseñ zïyanınan paydası mol deydі köneközder.
On üş müşege bölіnetіn qoy etіnіñ de özіndіk jol joralğısı jetіp-artıladı. Qoydıñ basın burın ezwіnen bastap kesetіn bolğan. «Ezwіñdі tіleyіn be?» degen tіrkes sodan qalsa kerek. «Qoydıñ qulağında bereke bar», dep qulaqtı balağa bergen. Munıñ astarında bereke balağa qonsın degen nïettіñ jatqanı anıq. Osı jerde mına bіr närsenі ayta ketsek deymіz. Mal etіnde bez tüyіnderі boladı. Oğan xalqımız qatañ män bergen. Burın kädelі süyekten bez şıqsa, ïesіne at-şapan ayıp salğan. Sebebі, bezde adam wlanatın toksïn bolatının ult jaqsıları bayağı zamannan bіlgen.
Soğımnan sıbağa saqtawdıñ özіndіk saltı älі künge deyіn joq emes, bar. Bіraq onıñ özі sïreksіp baradı.
Mal etіnen jasaytın tağam türlerіn tіzsek öte köp. Jas qoydıñ etіnen sіrne, basınan mïpalaw, qudalıqtı bekіtetіn quyrıq-bawır, et qosıp ökpe-bawırdan pіsіretіn qwırdaq, töstіk qaqtaw - osılay kete beredі. Aldına kelgen ettі tap basıp tanw jönіnen de qazaq aldına jan sala qoymağan. Munı aytasız, durıs bawızdalmağan, aram qanı tolıq ketpegen mal etіn dämіnen bіletіn zerekter de bolğan eken. Xalqımız aram etke jolamağan. Bul da tektіlіgіn körsetse kerek.  Ettі qoyıp, süyek sorpası men süyek mayınıñ paydasın jaqsı ajıratqan xalqımızdıñ qadіrlі jandarı qanday zerdelі deseñіzşі. Mal etі öz aldına, buğı, maral, böken, qaraquyrıq sekіldі añ, qırğawıl, üyrek, qaz, ular tärіzdі qus etterіnіñ de sіñіmdіlіgіn bіlwmen qatar, onı qay kezde awlaw kerektіgіn analığın saqtap qalwdı aldımen oylağanın qaytersіñ.
Qazaq jerіnіñ keñdіgіne qaray är öñіrdіñ özіndіk ğurpı, atawlı tamağı boladı. Mäselen, tüye etіnіñ därіlіk, qodas etіnіñ qwattı bolatını anıqtalğan. Keşegі kelmeske ketken KSRO zamanında Qazaq elіnde 1 mïllïon 200 mıñnan astam tüye bolğan körіnedі. Şіrkіn, tüye ösіrwden sonday bïіkke jetsek, etten taw turmasa da xalıqtıñ qajetі bіraz öteler edі. Sütten teñіz ağızbasaq ta, emdіk qasïetі bar tağam bastaw swınday tunıp turar edі.
Şekşek ata tülіgіne degen suranıs qazіr jıl sanap artıp keledі. Öytkenі, eşkі ösіmtal. Ötken ğasırdıñ basında eşkі qazaq dalasında 19 mïllïonnan asqan eken. Otızınşı jıldardıñ oyranınan keyіn eşkі şarwaşılığı qattı damıptı. Jerdіñ şöbіn aytpağanda, taw-tastağı buta gülderіn, özge de ösіmdіkterdі qosqanda 500-ge jwıq şöp türіn terіp jeytіn bul janwar etіnіñ quramında xolesterïn körsetkіşі qus etіnen de tömen eken. Qazіr jurtşılıq eşkі etі men sütіne erekşe män berwde. Qïya jerlerdі qïya basıp semіrgen eşkіnіñ qabırğasınan atam qazaq qazı aynaldırğan.
Qazaqtıñ baytaq dalası - astındağı kenіmen ğana emes, üstіndegі baylığımen de qasïettі. Sol baylıqtıñ bіr parası balıq der edіk. Balıqtıñ etіn babına keltіrіp pіsіrse keremet! Sorpasınıñ da dämі bölek. Balıq etіndegі amïn qışqıldarı adam ağzasına öte paydalı. Bawır awrwlarınıñ aldın aladı. Balıq belogında boy ösіrwge ıqpal etetіn qışqıl da barşılıq. Balıq tağamdarı jürektіñ qan aynalısın jaqsartwğa septіgі bar ekenі däyektelgen.
Söz tüyіnіne kelsek, et tağamdarı twralı taratıp ayta berwge bolar edі. Bіraq bіr maqalada onıñ bärіn qamtw mümkіn emes. Eñ bastısı nïet, Otanımızda taza tabïğï ettіñ bar ekenіn eske salw. Osınıñ qadіrіne jetsek, aldağı waqıtta qundılığın joğaltıp almay, qasterlesek qana. Jasandı tamaqtıñ zïya­nınan älem xalqı qaşıp jatqanda, bіz barımızdı bağalasaq utılmaymız.

Süleymen MÄMET,
«Egemen Qazaqstan»
 
 
nravïtsya:    1013
Tegï: Qoğam, Glavnaya,
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Loading...
Çïtayte tak je:

Kommentarïï