19 Avgwst
07:29
Astana: 8 °C
Almatı: 10 °C
USD/KZT: 332.80
EUR/KZT: 390.57
RUB/KZT: 5.60
CNY/KZT: 49.88
Älem jañalıqtarı
25 şіlde 16:36
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Kenesarınıñ ölіmі jaylı şekara bastığınıñ mälіmdemesі - murağatta


Ülken megapolïske aynalıp kele jatqan bas şaharda ekі murağat bar. Ulttıq murağat jäne qalalıq murağat. Atawları aytıp turğanday, bular mura etіp qaldırılğan qağazdardı jïnaytın mekemeler. Qundı degen qujattar murağattarda 75 jılğa deyіn saqtaladı. Murağat qoymasında uzaq waqıt saqtalğannıñ äserіnen mätіnі öşe bastaytın köne qağazdar da kezdesedі. Mäselen, Astana qalalıq murağatında Ulı Otan soğısı kezіnde Aqmola qalasında jasaqtalğan dïvïzïyalardıñ qujattarı saqtalwda. Solardıñ köbі kädіmgі qarındaşpen jazılğan. Osı sekіldі paydalanwı kürdelі qağazdardı cïfrlі formatqa köşіrіp, kompyuter jadına saqtap, zamanawï texnïkanıñ qızmetіne jügіnwge äbden boladı. Alayda texnïkadan aqaw ketіp, dïskіge jazılğan mätіnderdіñ joyılıp ketw qawіpіn de esten şığarmağan abzal. 

Bul orayda murağat qızmetіnіñ tağı bіr mañızdı salası öz qızmetіne kіrіsedі. Ol – qujattardı saqtandırw qorı. Bіraz jıldan berі atalmış qor murağat іsіne jemіstі eñbek etwde. 

Astana qalası murağatınıñ endі bіr tіlge tïek eterlіk bastaması şet elderden äkelіngen qujattarmen öz qorın tolıqtırwı. Murağattar arasındağı özara ıqpaldastıq arqasında Resey Federacïyasınıñ Ombı jäne Orınbor qalaları murağattarınıñ qorında saqtalğan qazaq tarïxına qatıstı tüpnusqa quqığındağı qujattardıñ köşіrmelerі bul künde elіmіzdіñ іzdenwşіlerі men zerttewşіlerіne paydalı derekter berіp otır. Olardıñ іşіnen Orınbor gwbernïyasınıñ kancelyarïyasında 1745 jılı Baraq sultannıñ Resey ïmperïyasına adal qızmet etwge qabıldağan antı twralı mälіmettі [1], Orınbor gwbernatorı general-porwçïk Reynsdorftıñ 1779 jıldıñ 24 qırküyegіnde ïmperatrïcanıñ jarlığımen Äwlïe Petr bekіnіsіnde Abılay sultanğa xan märtebesіn berw twralı raportı [2] sekіldі qundı qujattardı atawğa boladı. 

Ataqtı «Sіbіr jarlığınan» keyіn Sіbіr wezderіne bölşektelgen qazaq dalasınıñ jäy-japsarı bayandalğan qağazdar qazіr öz murağatımızdıñ sörelerіne qattalğan. Mäselen 1842 jıldıñ 15 mamırınan bastap Qarqaralı men Aqmola wezderіnde, sol sïyaqtı 1 qazannan bastap Ayagöz, Kökşetaw wezderіnde turaqtı järmeñkelerdіñ bekіtіlgenі jönіndegі qujattar tarïxşılardı ğana qızıqtırıp qoymaydı [3]. Öytkenі bul qujattar ulttıq murağat qorın tolıqtırwşı elementter. 

Bul sekіldі sïrek tarïxï qujattar murağattıñ № 430-şı qorınıñ bіrneşe tіzіmdemesіnde saqtalwda. Mäselen 6-şı tіzіmdemenіñ 8 іsіndegі xatta 1841 jılı Sіbіr şekarasındağı kazak otryadtarınıñ qırğızdarğa (qazaqtarğa) körsetken jäbіrі twralı mäsele jazılğan. Onda Esіl-Nura boyı qazaqtarınıñ mal-jan şığının Orınbor şekara komïssïyasına bayandaydı [4]. Murağattıñ däl osı qorında saqtalğan kelesі qujat Kenesarı Qasımulımen arada bolğan qaqtığıs jäne bülіkşі Kenesarı Qasımov sultandı ustap alıp jazalaw twralı Orınbor ölkesіnіñ Bas äskerï ştabınıñ №1184 іsі [5]. 

Osı antïkvarlı qujattardıñ arasınan XІX ğasırdıñ ortası men XX ğasırdıñ basındağı Ïmperatorlıq Qazan wnïversïtetіnde bіlіm alğan qazaq stwdentterіnіñ jeke іsterіn kezdestіrwge boladı. Wnïversïtettіñ kіtapxanasına Jäñgіrxannıñ parsı tіlіndegі üş sïrek qoljazbanı sıyğa tartqanı jönіndegі jäne kіtapxanaşınıñ olardı qabıldap alğanı twralı jazbalar 1845 jıldıñ 20 nawrızı küngі datamen tіrkelgen [6]. 

Torğay oblısınıñ äskerï gwbernatorınıñ qırğız tіlіndegі mätіnder üşіn orıs alfavïtіn engіzw jönіndegі xatı da osı qujattardıñ qatarınan orın alğan. 

Tağı bіr atap öterlіk mäsele, Resey murağattarınan äkelіngen bul qujattardıñ basım bölіgі köne slavyan tіlіnde bolsa, Tatarstan men Başqurtstannan jetkіzіlgen qujattardıñ denі şağatay, arab tіlderіnde jazılğan. 

Ombı murağatında saqtalğan 1822 jılğı «O Sïbïrskïx kïrgïzax» Jarğısı buratana xalıqtarğa arnalğan jalpı qujattıñ qosımşası ekendіgі [7] körsetіlgen. Reseymen şektesken awmaqtı mekendegen jergіlіktі xalıq üşіn arnayı qabıldanğan bul zañdarda awıldı starşındar, al bolıstı sultandar basqaratını jäne sotqa bïler törelіk etetіnі jazıladı. Ağa sultandar okrwgke üş jıldıq merzіmge saylanadı jäne olarğa resey şenі berіledі. Sіbіr qırğızdarı (qazaqtarı) twralı osı jarğınıñ 52 bölіmіnde eger ağa sultan Resey ïmperïyasına qatarınan üş merzіm qızmet etse dvoryanïn dïplomına layıqtı dep körsetіlgen. 

Ulı dala elіnіñ orıspen şektesken aymağında özіndіk erekşelіkter men zañdılıqtar törelіk etken. Sol däwіrdegі qazaq qoğamınıñ joğarğı soslovïesіn sultandar qurağandıqtan ïmperïya bïlіgі olarğa oñ közіmen qarağanın qujattar däleldeydі. Orınbor ölkentanwşısı kapïtan Rıçkovtıñ 1826 jılğı «Swltanı kïrgïzskïe» attı jazbasında da qazaq dalasınıñ sultandarı jaylı köp mälіmetterdі kezdestіrwge boladı. Öytkenі ağa sultandar jergіlіktі xalıqtıñ äkіmşіlіkke jawaptı wäkіlі qızmetіn atqardı. 

Okrwgtіñ barlıq іsі Prïkaz arqılı jürgіzіldі. Prïkazdıñ äskerï ekspedïcïya jasaqtawğa quqı bolmağanmen qarapayım polïcïya jasağına pärmenі bar edі. Bul organ xalıq sanağın da jürgіzdі. Bіraq osı qujatta: «Vedet narodnwyu perepïs po çïslw kïbïtok ï proveryaet onwyu çerez kajdıe trï goda.» dep [8] jazılğan. Adam basın emes, üy sanınıñ körsetkіşі berіledі, onda da üş jılda bіr ret. 

Okrwgterdіñ özara şektesetіn aymaqtarınıñ zañdılıqtarı belgіlengen bölіmde köşpelі xalıqqa böten okrwgtіñ jerіne qonıstanwğa tıyım salınğanı [9] bayandaladı. Sonday-aq şekaralar qatañ baqılawda bolğan jäne Ombı oblısınıñ şegіnen asqandarğa ayıp töletken nemese sotqa tartqan. 10 taraw, 321 pwnktten turatın jarğıda şen, şekara mäselesіnen bölek şarwaşılıq, salıq, sawda, sot іsterі, medïcïna, oqw-ağartw, qayırımdılıq üylerі mäselelerі taratılğan. Bіr okrwgke bölіngen ştat jäne jalaqı mölşerі, qazınalıq şığındardıñ kestesі sekіldі ekonomïkalıq körsetkіşer orın alğan. 

Qujattıñ qortındı bölіmіnde aldağı waqıtta qazaq dalasına jaña qurılıs engіzіlgen soñ bul sekіldі okrwgtіñ sanı segіzge jetetіnі jäne olardı іşkі basqarwdıñ jıldıq şığını 248 000 rwbldі quraytını aytıladı. Ulı dala tarïxınan sır şertetіn ekі ğasırdan artıq saqtalıp kelgen bul köne qujattar köp mälіmetterdі qoynına bügіp jatır. 

1. AqM (430q. 17t. 2 іs) 
2. AqM (430q.21t. 12 іs) 
3. AqM (430q.6t. 6 bölіm. 5 іs) 
4. AqM (430q.1t. 2 bölіm. 8 іs) 
5. AqM (430q.1t. 4 bölіm 40 іs) 
6. AqM (430q.13t.1 іs) 
7. AqM (430q. 1t. 2 bölіm 1 іs) 
8. Bul da sonda 
9. Bul da sonda 


Şara Battalğazïeva,   Astana qalası murağatınıñ qızmetkerі

Derekközі: e-history.kz
nravïtsya:    827
Tegï: Qoğam, Glavnaya,
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Loading...
Çïtayte tak je:

Kommentarïï