17 Avgwst
15:48
Astana: 23 °C
Almatı: 22 °C
USD/KZT: 332.70
EUR/KZT: 389.99
RUB/KZT: 5.59
CNY/KZT: 49.72
Kerbez
11 mamır 11:01
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Qoy sütіnen jasalatın paydalı tağamdar


Qoy bіrneşe ay sawılıp, qoyu, qunarlı süt alınadı. Qoy sütі sïırdıñ sütіnen äldeqayda qunarlı, maylı boladı. Xalıq onı «Qoydıñ sütі - qorğasın», - dep bağalaydı.
Mamandardıñ aytwınşa, qoy sütіnіñ eşkі sütіnen de edäwіr ayırmaşılığı bar. Mäselen eşkі sütіnde 4,5 payızday aqwız bolsa, qoyda ol 6 payızğa jetedі, al may eşkі sütіnde 4,5 payızday bolsa, qoy sütіndegі may 6 payızdan asadı, dep jazadı massaget.kz.
Qoydıñ sütіn üyde, tüzde qaynatıp іşwmen bіrge odan ayran, qatıq, kіlegey, qaymaq, süzbe, aqіrіmşіk, qızılіrіmşіk, sarısw, іrkіt, tasqorıq, wız, sіrne, qurt jäne t.b. jasaydı.
Qoy sütі tım qoyu bolğanda, oğan azdap sw qosıp ta paydalanadı. Sw qosılğan süttі erterekte sümesіn dep atağan. Osığan baylanıstı «sütke sw qossañ, sümesіn boladı, sözge söz qossañ, süyesіn boladı» degen maqal payda bolğan.
Süme dep burınğı waqıtta maldıñ jelіnіn aytqan. Keyіnіrek süme «süt», «ağarğan» mağınasında qoldanılğan. Mal töldep jatqanda, olardıñ sawılatın kezderіnde maldıñ sümesіn (sütіn, süt tağamdarın) köbіrek paydalanğan. Tіptі et tapşılaw bolğanda «maldıñ sümesіmen kün körіp otırmız» degen. Xalıqtıñ uğımında sümesіn «süt tağamdarı» degendі bіldіrgen. Qazіrgіşe aytqanda «süt önіmderі».
Süt önіmderі ärtürlі täsіldermen dayındaladı. Süttі şayğa qatıp, sırşay іşedі, kürіş salıp pіsіrіp, sırkürіş atalatın kürіş botqa pіsіredі. Jazda swsın ärі tamaq retіnde іşetіn, bïday köje, jügerі köje, tarı köje, kürіş köje dep atalatın köjelerdі qoy sütіn qatıp dayındaydı. Süt, ayran qatpağan köjelerdі qatıqsız köje, qara köje, qatıqsız qara köje dep aytadı. Jas balalarğa berw üşіn qazanda qoyılğanşa qaynatılğan süttі balqaymaq deydі. Balqaymaq, atı aytıp turğanday, dämdі boladı. Onı bal, un qosıp dayındaydı. Balqaymaqtı tüye sütіnen de dayındaydı.
Pіsіrіlgen qoy sütіnen jılı kezіnde uyıtqı qosıp ayran dayındaydı. Uyıtqığa burınğı ayrandı nemese qaymaqtı paydalandı. Uyıtqını süttіñ qanjılım bolğan kezіnde salıp, ıdıstıñ sırtınan jılılap orap qoyadı. Qoydıñ ayranı jazğı ıstıq künderde ärі swsın, ärі tamaq retіnde qoldanıladı. Äsіrese onı sorpağa qosıp іşedі. Key jerde bunday tağam aq sorpa dep ataladı. Kün ıstıqta ayranğa sw qosıp, suyıltıp, şalap jasap іşedі. Malşılar qoy ayranın torsıqqa quyıp, özіmen bіrge alıp jüredі. Torsıqtağı ayran köp şayqalıp, aşığan ayrannıñ іrtіgі azayadı. Bunday ayran pіspe dep ataladı. Ayran qaymağı alınğan nemese alınbağan, bіraq pіsken sütten uyıtıladı.
Şayğa qatatın (qosatın) süt, süzbe, qurt tärіzdі aq, ağarğan tağam - qatıq. Xalıq tіlіnde tamaq pіsіrwge qajettі süt, may, ettі jäne t.b. asqatıq dep, al köbіnese qaymağı alınbağan qoy sütіnen alınğan, kölkіldep turatın qoyu ayrandı qatıq ataydı. Qurt - aşığan ayrannan pіsіlgen іrkіttі mayı alınğannan keyіn qaynata otırıp qoyulandırıp, qapşıqqa quyıp, swın sorğıtıp, şağın- şağın etіp domalaqtap nemese qolmen sığımdap, ärtürlі pіşіnde jasaytın ulttıq tağam. Onıñ süzbeden tuzdap jasalğanın - aşı qurt, pіşіnі qalıñ, döñgelek türіn - baspa qurt, qattı kewіp ketpegen, şala kepken türіn - jas qurt, qattı aşığan іrkіtten qaynatıp, sorğıtıp keptіrgen, tüsі qaralaw qurttı - qara qurt, sawsaqpen sığıp jasalğan sopaqşa qurttı sıqpa qurt deydі. Keptіrіlgen qurt qısı- jazı aynımaydı, bіr-ekі jıl boyı paydalanwğa boladı. Aşığan ayrandı qalta, qapşıqqa quyıp, swın sorğıtıp alğan süzbenі tuzdap yakï tuzdamay da qarınğa salıp qoyadı. Odan jasalğan qurttı qısta sorpağa qatadı. Jaz aylarında qarında saqtalğan süzbege sw qosıp, şalap jasap ta swsınğa paydalanadı. Süzbenіñ sarı swın emge іşedі.
Іrіmşіktіñ sarıswınan sıqpalap sіrne jasaladı. Sonımen bіrge key öñіrde bağlan qozınıñ etіn qarınğa salıp, öz sölіne buqtırılıp pіsіrіlgen et te sіrne dep aytıladı.
Qozınıñ mäyegіn іrіmşіk jasawğa qoldanadı. Mäyek - іşte jatqanda qozınıñ іşek-qarnına jïnalatın, töl awızdanıp, enesіnіñ qara wızına toyğan soñ, toñğaq türіnde sırtqa şığatın ïіssіz, aqsarı zat. Şala twğan qozınıñ jumırşağındağı wızdı alıp keptіredі. Mäyekpen ayran uyıtwğa boladı. Süttі tez uyıtatın mäyektі xalıq tіlіnde tïdeağaş dep te ataydı.
Maylı süttі qaynatqanda şığatın aq sarı tüstі qoymaljıñ önіmdі keptіrіp, іrіmşіk jasaydı. Zerttewşіler іrіmşіk dayındawdıñ ärtürlі joldarın körsetedі. Key jerde іrіmşіktі bіr kündіk qozınıñ mäyegіn wızğa nemese sütke qosıp qaynatıp alıp, keptіrw arqılı jasaydı. Al keybіr öñіrde qoy sütіn pіsіrmey, azdap jılıtıp, oğan mäyek saladı. Jılı süt tez arada uyıp qaladı. Onı pışaqpen torlap tіlіp, jaylap qaynatadı. Uyığan süt bölektenіp, sarıswı іrkіlіp, іrіmşіkke aynaladı. Onı alıp, basqa ıdısqa quyğanda, jıldam qata bastaydı. Keptіrіlgen іrіmşіk uzaq waqıt saqtaladı. Erterekte Mekkege qajılıqqa attanğanda, jolazıqqa іrіmşіk alıp jüredі eken. Іrіmşіktіñ aq іrіmşіk, qızıl іrіmşіk tärіzdі türlerі boladı.
 
nravïtsya:    1066
Tegï: As mäzіrі, Glavnaya,
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Loading...
Çïtayte tak je:

Kommentarïï