14 Dekabr
06:28
Astana: -24 °C
Almatı: -6 °C
USD/KZT: 335.38
EUR/KZT: 394.07
RUB/KZT: 5.67
CNY/KZT: 50.67
Kerbez
5 mamır 17:50
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Qulaqqa tağatın äşekeyler
Sırğa - qız-kelіnşekterdіñ süyіp tağatın äsemdіk buyımdarınıñ bіrі, sırtqı kelbetіnіñ ajıramas bölіgі. Ol qızdardıñ äsem kelbetіnіñ qalıptaswına jäne onıñ tabïğï tolısıp, jetіlwіne ıqpal etedі. Sırğa tіptі zïratta, qulpıtastarda beynelenіp, qaytıs bolğan adam twralı mälіmet berіp turadı. 


Altın men kümіsten säwle şaşıp, dіrіldі qozğalısımen qızdıñ kelbetіn aşa tüsetіn sırğalar ärtürlі etіp jasaladı. Qazaq zergerlerі jasaytın ay sırğa, tas közdі sırğa, kümbez sırğa, salpınşaq sırğa, sabaqtı sırğa, şaşaqtı sırğa, t.b. är öñіrde alwan türlі atalatın sırğa türlerі öte köp. 

Jalpaq sırğalar ay türіnde, keyde juldız, gül japıraqşası, doğal, döñgelek, jürek, üşburış, äyel sulbası türіnde uzınşa etіp jasaladı. Kölemdі sırğalar ädette döñgelek, şar, tamşı, cïlïndr, konws, bïkonws, qoñıraw pіşіndes boladı. Asıl tastardan köz salıp, kögіldіr aqıqpen kömkerіlgen sırğa öte ädemі bolıp, köz tartadı. Qatar-qatar salpınşaqtan turatın awır sırğalar da boladı. Qazıq sırğa dep atalatın tіk özekke kümіsten, aqıqtan, marjannan jasalğan domalaq şar nemese basqa beynedegі tastar tіzіlgen sırğa türіn bölіp atawğa boladı. Munday sırğa türlerі kezіnde qıpşaqtar mekendegen, sonday-aq M.T. Kramarovskïy derekterіne qarağanda, odan da burınğı Altın Orda kezeñіne jatatın awmaqtarda kezdesedі. Keyde sırğa sändіlіgіn arttıra tüsw üşіn ekі qabattı salpınşaq türіnde jasaladı. Bul jağdayda sırğanıñ atawı özgerіp, olardı sabaqtı sırğa, salpınşaq sırğa, şaşaqtı sırğa dep ataydı. 

Qulaqqa sırğa tağıp jatqan kezde: "Qulağıñ awırmasın, jamanşılıq estіme, betіñ ajarlı bolsın" degen tіlek aytıladı. Qalıñdıq sanatına qosılğan qızdardıñ sırğasındağı kün, juldız, ay pіşіnіnde, sonday-aq dän, japıraq, bïday türіnde іlіngen salpınşaqtar astarında urpaqtıñ ösіp-önwіnіñ sırı jatır. Munımen qatar sırğa qulaq arqılı jaman küştіñ boyğa enwіne jol bermeydі degen nanım qalıptasqan. Munday uğım basqa xalıqtarda da bar. Sondıqtan äyel adam sırğanı tek pіşіnіn özgerte otırıp ünemі tağıp jüredі. Onıñ qurılımı bastapqıda kürdelі bolsa, keyіnnen qarapayım pіşіnge köşedі. Karwtc aytqanday: "Uzaq waqıt bala kötere almay, keş bosanğan äyelder balasınıñ qulağın ädettegіden erterek, üş jasında tesken, bul balanıñ ömіrіn uzartwğa ıqpal etedі dep sengen". 

Qız bala üşіn mіndettі sanalatın qulaq tesw dästürі sündetke otırğızwmen bіrdey. Sondıqtan el awzında qulaq tesw - qızdıñ sündetі dep aytıladı. Uzaq küttіrgen ul dünïege kelgende, onıñ da qulağın tesіp, sırğa salatın bolğan. Bul bіr jağınan tіl-közden qorğaw üşіn jasalsa, ekіnşі jağınan jın-şaytandı şatastırw maqsatın közdegen. Munday ğurıp twvalıqtarda bolğan, al özbekter munday jağdayda köp balalı jetі äyeldіñ äşekey sınıqtarınan balqıtıp sırğa jasağan. Qazaqtarda ul bala munday sırğasın bes jasqa deyіn, al özbekter üylengenge deyіn taqqan. 

Xalıq arasında keñіnen taralğan mınaday ırım bolğan: "Eger jüktі äyel nemese onıñ jaqındarı tüsіnde sırğa körse, mіndettі türde qız twadı". Qalıq senіmі boyınşa, sırğa qulaqtı jağımsız äserden ğana emes, ösek-ayañnan, ädepsіz sözden, t.b. qorğaydı. Osığan baylanıstı äyelderdіñ qupïya äñgіmesіne qatıswğa mäjbür bolğan jasöspіrіmderge ädette "Qulağıña altın sırğa" deytіn dästür qalıptasqan. Osı sözden keyіn olar özderіne qajet emes mälіmettі qabıldamaydı dep eseptelgen. 

Sırğa qızğa quda tüsw kezіnde tartw etіletіn mіndettі bağalı sıylıq bolıp tabıladı. Bul salt qazіrge deyіn Qazaqstannıñ oñtüstіgіnde qatañ saqtalğan. Salıstıra keter qızıq jayt: Sayan-Altay xalqında qalıñdıqtı sırğalıq, sırğalı dep ataydı. Qalmaqtarda qızdar bіr qulağına, kelіnşekter ekі qulağına sırğa tağatın bolğan. 

Qazaqtıñ qïyal-ğajayıp ertegіlerіnde qızdıñ waqıtşa sırğağa aynalıp ketwіnіñ jïі kezdeswі - bul buyımnıñ äyel zatınıñ belgіsі retіnde mañızın ayqınday tüsedі. Qazaq dastandarında bul äşekey türі keyіpkerdіñ sulwlığın beynelew turğısınan sïpattaladı. 

Egde tarta bastağan äyelder qorğaw-jebew mazmunındağı sırğa tağwğa oyısadı. Sırğanıñ bіr sıñarı joğalsa, ekіnşі sıñarın tapsırıspen jasatwğa bolmaydı degen nanım bar, öytse, onıñ ekіnşі jartısı, yağnï äyelі qaytıs bolwı mümkіn. Munday nanım özbek dästürіnde de bar. Tağı bіr qızıqtı jayt, qaytıs bolğan äyeldіñ barlıq äşekeyіn şeşіp alıp, burımın tarqatadı, tek sırğasın qaldıradı, äytpese qulaqqa jılan kіredі degen uğım bar. Eger sırğanı şeşіp alw qajet bolsa, mіndettі türde qulaq uşın jırw kerek. Olay etpese, Tawlı Altay qazaqtarınıñ pіkіrіnşe, jılan qulaqqa jumırtqalaydı. 

Derekközі: Qazaqtıñ zergerlіk önerі. - Almatı: "Almatıkіtap baspası", 2011. - 384 bet, swrettі.
nravïtsya:    4707
Tegï: Sän älemі,
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Loading...
Çïtayte tak je:

Kommentarïï