24 Oktyabr
13:43
Astana: -1 °C
Almatı: 18 °C
USD/KZT: 336.05
EUR/KZT: 394.49
RUB/KZT: 5.85
CNY/KZT: 50.63
Älem jañalıqtarı
23 mawsım 09:48
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Qımızdıñ densawlıqqa paydası


Jılqı sütі, yağnï qımız jınıs garmondarına jaqsı äser etetіn fermentterіnіñ arqasında äyelderdі bedewlіkten, erlerdі belsіzdіkten qorğaydı. Qurt awrwlarınıñ aldın aladı, awırğan adamnıñ qayta qalpına kelwіne jaqsı ıqpal etedі. Al sawmal qımızdı em retіnde bwın awrwlarına іşse, tіptі paydalı eken. Saldanwdıñ da aldın aladı. Jaña bosanğan kelіnşektіñ sütіn molaytıp, närlі etedі. Demek, emіzwlі balağa da paydası orasan. Aşığan qımız şöldі basıp, qantamırdı qordalanğan zïyandı qaldıqtardan tazartadı. Іş qatwdıñ aldın aladı. Büyrek pen bawırdı qanıqtırıp, qan tamırların tazalaydı. Bwın awrwları men süyektіñ qaqsawın, jüykenіñ juqarwın, bas aynalwın, sozılmalı sarı awrw (gepatït), uyqısızdıq, іşektegі jara (gastrït) sïyaqtı awrwlardıñ bіrden-bіr emі. Qımız adamnıñ fïzïkalıq jağdayın da küşeytwmen qatar, täbet aşıp, as qorıtwdı jaqsartwğa ıqpal etedі eken. Bïe sütі tek adam ağzasına ğana emes, türlі dertke şaldıqqan maldarğa da paydalı ekenі rastalğan. Mal därіger mamandarınıñ aytwınşa, qımızdı buzawlardıñ, balapandar men tawıqtardıñ aşı іşegіnde qabınw belgіlerі bayqalğanda, іrі qara maldıñ asqazanı älsіregende, tawıq balapandarına A jäne V därwmenderі jetіspegende, sawın sïırlardıñ іrіñdі jelіnsaw (mastït) awrwına em retіnde qoldanwğa bolatın körіnedі.

Qımız jıl mawsımına baylanıstı ekі, keyde üş türge bölіnedі: jazğı qımız, qısqı qımız nemese küzgі qımız dep aytıladı.

Bïenі alğaş baylağanda aşıtatın qımızdı – wız qımız, alğaş ret qulındağan qwlıq bïenіñ sütіnen aşıtılatındı – qısıraq qımız nemese tw qımız, qımızdıñ üstіne sawmal quyılıp, kelesі künі qotarılatındı – tünemel qımız, aşıp ketken qımızdıñ üstіne üstemelep sawmal quyıp jwasıtqandı – jwas qımız, sabadağı mol qordıñ üstіne kün sayın süt quya otırıp bіrneşe kün jïnağan qımızdı – qorabalı qımız dep ataydı.

Al dayındaw merzіmіne oray: Sawmal, Tünemel qımız (bіr kündіk), Qunan qımız (ekі kündіk), Dönen qımız (üş kündіk), Bestі qımız (tört kündіk) degen atawğa ïe.
Sonday-aq, qazaq tarïxında qımızdıñ qanday jağdayda іşіlgenі twralı da mälіmet bar. Mäselen, «Sawmal» – jañadan sawılıp sabağa quyılğan bïe sütі, azdap pіsіlgen, bіraq aşï qoymağan türі. Yakwttar da munday qımızdı «saamal qımız» dep ataydı. «Sawmal іşseñ – qımız joq, bïe mіnseñ – qulın joq» degendey, sawmaldı kedeyler qımız bolmay qalğanda іşіptі.

Sarı sawmal – küzde şöp äbden pіsіp-jetіlgende sawatın sawmal.

Bestі qımız dep tört kün turıp, äbden aşıp, babına kelgen qımızdı ataptı. «Bermestіñ üyіnde bestі qımız da joq» deytіn xalıq maqalı osıdan qalsa kerek.
Qımızdıñ dämіn keltіrіp jäne küşeytw üşіn qosılatın zattarğa toqtalsaq: kepken sür qazı, qoydıñ etі, qoydıñ quyrığı, qalampır, küşala, kök qılşa, jılqınıñ tobığı, qant, bal, meyіz, keptіrіlgen örіk, quyma kümіs (jambı). Al qımızdıñ aşıtqısı: uyıtqı, qor, qoraba, erіm, tuz sіñgen jılqınıñ jayası, aşığan nan, aşığan bïday köje, jılqınıñ jaq süyegі, jılqınıñ ortan jіlіgіnіñ bası.

Qımızdıñ quramındağı «S» därwmenі sïır sütіmen salıstırğanda on ese köp bolğandıqtan, tört tülіktіñ іşіnde bïenіñ sütі ğana süttіñ erekşe türі albwmïndіk qasïetke ïe eken. Demek, bïe sütі ananıñ sütіmen para-par degen söz. Bïe sütіnde kezdesetіn aqwızdar, maylar, kömіrswtegіlerі basqa sütke qarağanda erekşe. Bul – bïe sütіndegі ğılımï däleldengen qasïetterdіñ bіr parası ğana. Al onıñ zerttelmegen, aşılmağan tustarı tіptі köp.


– Men qımız töñіregіnde köptegen eñbekter jazdım. Tіptі doktorlıq dïssertacïyam da qımız ben şubatqa arnalğan. Negіzі, süt ekі topqa bölіnedі. Bіrі – kazeïndіk süt bolsa, ekіnşіsі, albwmïndі sütter tobı. Mäselen, qoydıñ, eşkіnіñ, sïırdıñ, tüyenіñ sütterі kazeïndіk sütter tobına kіretіn bolsa, albwmïndі topqa ananıñ sütі men bïenіñ sütі ğana kіredі. Demek, bïe sütі – ananıñ sütіmen para-par degen söz. Albwmïndі sütterdіñ kazeïndіk sütterge qarağanda, quramı ayrıqşa boladı. Munıñ asqazanğa küş tüsіrmey, as qorıtw jüyesіne paydası öte zor. Qurt awrwına bіrden-bіr em. Sonımen qatar ökpe awrwların emdewde, qan aynalw jüyesіndegі qan tamırlarınıñ jumsaqtığı men berіktіgіn qamtamasız etetіnі, qandağı qızıl qan tüyіrşіkterіmen (erïtrocït) gemoglobïn sïntezіne äser etetіnі, ağzada jüretіn zat almasw procesterіn jaqsartıp, jalpı ïmmwnïtettі küşeytetіnі anıqtalğan. Bïe sütіnde kezdesetіn aqwızdar, maylar, kömіrswtegіlerі basqa sütterge qarağanda erekşe bolıp keledі. Bul bïe sütіndegі ğılımï däleldengen qasïetterdіñ bіr parası ğana. Al onıñ zerttelmegen, aşılmağan tustarı öte köp. Sondıqtan qımızdı zertteytіn arnayı ğılımï-zerttew ortalığın aşwımız kerek. Qazіr Germanïya bul töñіrekte köptegen jumıstar jasap jatır», - deydі medïcïna ğılımınıñ doktorı, professor Abay JANĞABILOV. 

 
nravïtsya:    4026
Tegï: Densawlıq, Glavnaya,
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Loading...
Çïtayte tak je:

Kommentarïï