19 Avgwst
13:20
Astana: 19 °C
Almatı: 24 °C
USD/KZT: 332.80
EUR/KZT: 390.57
RUB/KZT: 5.60
CNY/KZT: 49.88
Älem jañalıqtarı
24 nawrız 11:13
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Meşіn degen ne?

2016 jıl meşіn jılı. Jalpı jıl qayırw, 12 jıldıq aynalımdı müşel dep ataw, är jılğa bіr xaywannıñ atın berw ürdіsіnіñ qaydan şıqqanı twralı boljamdar köp. Munıñ tüp-tamırı şığısta, köne Vavïlonnan bastaw aladı degen derekter bar. Al, keybіr  ğalımdar bul dästür köne türkі-moñğol xalıqtarınan şığıp, budan keyіn ol Qıtay men Tïbetke tarağan deydі.

Qaysısınıñ aqïqat ekendіgіn bіlmedіk, bіraq babalarımız är jılğa bіr añnıñ atın berwdі tım erteden bastağan sïyaqtı. Mäselen, 8 ğasırda türіktіñ köksemserі atanğan Kültegіnnіñ basına qoyılğan eskertkіşte onıñ qoy jılı qaytıs bolıp, basına  qoyılğan bіtіk tastağı jazwlardıñ meşіn jılı qaşalğanı jazılğan. Osı jäne basqa da köne türkі jazwlarında soğıstardıñ, jorıqtardıñ, oqïğalardıñ dataları ünemі «qoyan jılında», «doñız jılında» degen sïyaqtı tіrkestermen berіlgen. Soğan qarağanda jıl sanawdıñ bul türі köşpendіlerdіñ kündelіktі ömіrіmen bіte qaynasqan tärіzdі.

Tabaldırıqtan attağalı jatqan jıl—meşіn. Tışqannan bastalatın 12 jıl atawlarınıñ іşіnde ol toğızınşı bolıp tur. Jalpı qazaqtıñ jıl qayırwınıñ qıtay, basqa da şığıs xalıqtarı qoldanatın şığıs küntіzbesіne qarağanda az-maz özgeşelіgі bar. Mäselen şığıs küntіzbesіndegі qoraz jılı bіzdіñşe tawıq, jolbarıs—barıs,  eşkі—qoy dep ataladı. Bіraq bulardıñ іşіnde ekі añnıñ atawı bіzge tüsіnіksіzdew. Onıñ bіrіnşіsі ulw,  ekіnşіsі bіz äñgіme etkelі otırğan meşіn.

Ulwdıñ ne mağına beretіnі twralı türlі boljamdar bar. Ol özіmіz bіletіn kädіmgі ulw ma, joq älde basqa ma? Qıtay küntіzbesіnde ulw jılı— aydahar dep ataladı. Keybіr zerttewşіler «ulw qıtaydıñ «lun» degen sözіnen şıqqan, bul aydahar degen mağınanı beredі, onı ulw jändіgіmen şatastırmaw qajet» degendі aytadı. Al meşіn twralı bіrjaqtı pіkіr joq. Şığıs küntіzbesіnde ol maymıl dep ataladı. Bіraq meşіn degen rasında da maymıl ma, älde basqa janwar ma, buğan kelgende talas –tartıstıñ barı ras.

Qıtayda turatın qazaqtar meşіn dep swda ömіr süretіn kene tärіzdes jändіktі ataytınğa uqsaydı. Meşіn degen balıq degendі de aytwşılar bar. Köne tarïxï derekterde ol «bіçіn», «mäçіn» degen türіnde kezdesedі. Onıñ mağınası qazaqtıñ «meşel», «meşew» degen sözіne jaqın keletіn sïyaqtı. Jalpı, türkі-moñğol xalıqtarınıñ uğımında «meşіn» degen söz jaqsı mağına bermeydі. Ol «azğın», «opasız», «jabayı», «tağı»  degendі bіldіredі.

Mına bіr derektі qarañız, elwіnşі jıldarı Moñğolïyağa barıp, Kültegіn eskertkіşіn zerttegen keñes arxeologtarı  jergіlіktі xalıqtan añ tärіzdes jabayı adamdar twralı añız-äñgіmelerdі estіgen eken. Sol añızdarğa qarağanda moñğol jerіnde aynalasındağılarğa opasızdıq jasap, sonıñ kesіrіnen jurttan qwılıp, añğa aynalıp ketken tağı adamdar ömіr süredі. Bіr qızığı, köne qıtay, moñğol derekterіnde ol tağı adamdar «bïtçwn» dep atalğan. Tіptі «bïtçwnnıñ» könede salınğan swretterі de tabılğan. Swrette ol jartılay adam, jartılay maymıl türіnde beynelengen.  Osı mälіmetterge qarağanda meşіn bіzdіñ tüsіnіgіmіzdegі «qar adamına» säykes keletіn sïyaqtı.

Al meşіnnіñ, yağnï adam-maymıldıñ qazaqtıñ jıl qayırwına ne sebeptі engenі tağı da tüsіnіksіzdew.

massaget.kz
nravïtsya:    942
Tegï: Qoğam,
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Loading...
Çïtayte tak je:

Kommentarïï