20 Noyabr
13:54
Astana: -1 °C
Almatı: -1 °C
USD/KZT: 332.21
EUR/KZT: 391.74
RUB/KZT: 5.57
CNY/KZT: 50.08
Mädenïet
4 qazan 11:28
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Muxtar Äwezov Äzіret Älïdіñ qırıq besіnşі urpağı bolıp şıqtı (foto)


Qazaqtıñ ulı jazwşısı, qoğam qayratkerі, QĞA akademïgі, xalqına “Abay jolı” sekіldі teñdessіz roman sıylap, ultın älemge tanıtqan Muxtar Omarxanulı Äwezov 1897 jılı Semey öñіrіnde, qazіrgі Abay awdanında 28 qırküyek künі dünïe esіgіn aşqan.

“Pwşkïnnіñ tegі – arab” degendі jïі estïtіnіmіzdey, arakіdіk Muxtar Äwezovtіñ de atalarınıñ arab ekenіn, rwı qoja bolğanın jazwşı twralı kіtaptardan oqıp qalamız. Bіraq jazwşı babalarınıñ qazaq dalasına qalay kelgenі, olardıñ kіmnen taraytını jönіnde naqtı mälіmettі bärіmіz bіle bermewіmіz mümkіn. Mіne, kökeyіmіzdі tesken osı suraqqa jawap іzdep, jazwşınıñ twğan künі qarsañında onıñ mwzey-üyіne qonaqqa bardıq.



Mwzey Almatı qalasındağı M.Tölebaev pen Abay köşelerіnіñ qïılısında ornalasqan. Kezіnde jazwşınıñ özі turğan bul üydіñ aynalasın ağaş kömkerіp turğandıqtan, ädeyіlep іzdep barmağan jan tappay da qalwı mümkіn.



Zäwlіm, körіktі, ekі qabattı üy sırtınan qarasañ, köz tartarlıq. Qabırğasında köşenіñ atawı men nömіrі іlіngen. 
Al sırtında osı üyde jazwşı Muxtar Äwezovtіñ qay jılı turğandığı jazılğan. 



1949 jılı Muxtar Äwezov "Abay jolı" kіtabı üşіn Memlekettіk sıylıq aladı. Sodan alğan qarjılay sıylığına osı jerdі satıp alğan eken. Üydіñ jobasın Abay atındağı opera jäne balet teatrınıñ arxïtektorı G.Gerasïmov sızğan ärі key jerlerіne jazwşı da öz ülesіn qosıp otırğan. Üy 1949 jılı salına bastalıp, qurılısı 1951 jılı ayaqtalğan. 



Bіzdі ekskwrsïya jetekşіsі Şärban Jaşïbekova apayımız kütіp alıp, dañqtı jazwşınıñ tabanınıñ tabı qalğan tabaldırıqtan attatıp, іşke qaray kіrgіzdі. Köz aldımızdan özge älemnіñ esіgі aşılğanday boldı. Üydіñ astıñğı qabatında - 4, üstіñgі qabatında üş bölme bar. Bіz aldımen Muxañnıñ qonaq kütetіn şağın bölmesіne kіrdіk. Öytkenі, jazwşınıñ özі jekelegen qonaqtarın sol bölmede qabıldağan eken. 



Bölmede qonaqtar otıratın jumsaq dïvandar men üstelden basqa, fortepyano da tur. Bul aspapta Muxañnıñ özі oynay almasa da, oğan keletіn qonaqtardıñ arasında änşіler men mwzıkanttar bolğanı belgіlі. Jazwşı jaqsı tıñdawşı bolsa kerek. Öytkenі bul üyde änşі Küläş Bayseyіtova, Jamal Omarova, ağayındı Abdwllïnderdіñ qonaqta bolğanı twralı derekter bar. 



Nazarımızdı tağı bіr awdarğan dünïe üy qabırğalarına іlіngen ädemі kartïnalar boldı. Muxañ swret önerіn de erekşe unatsa kerek. Är kartïna talğammen tañdalğan. Ärі köpşіlіgі belgіlі swretşі Oral Tañsıqbaevqa tïesіlі eken. 



Ärі Muxtar Omarxanulınıñ Japonïya, Ündіstanğa saarları barısınan alıp kelgen eskertkіşterі de üydіñ sänіn keltіrіp tur. 



Bul bölmede ülken qonaqasılar berіlіp, köptegen qonaqtar kütіlgen. Mına üsteldі sozğanda 30-ğa jwıq adam sïyadı eken. 



Al mınaw jazwşınıñ qarındası Ümïyanıñ bölmesі. Ümïya küyewі men balalarınan erte ayrılıp, ağasımen bіrge turğan eken. Bölmedegі ülken, ädemі sandıqtı kezektі bіr mereytoyında Äwezovke kolxoz jumısşıları sıylap, ol onı qarındasına tartw etіptі. 



Al Ümïya apamızdıñ bölmesіndegі dіnï belgіlerі bar mına swretter bіzdі, mazalap jürgen surağımızğa qayta alıp keldі. 



Surawdı umıtpadıq. Oylağanımızday dañqtı jazwşınıñ mwzey-üyіne sapar bіzdіñ Äwezov twralı bіletіnіmіzdі burınğısınan da tolıqtıra tüstі. Äsіrese, jazwşınıñ şıqqan tegіne qatıstı derekterge qanığa tüstіk. Muxtardıñ babalarınıñ qonıstanğan öñіrі Türkіstan qalasınıñ mañayı eken. Olardı Şığıs öñіrіne, onıñ іşіnde Semey topırağına xalqınıñ dіnnen alıstap bara jatqanına wayımdağan Keñgіrbay bï attay qalap XVIII ğasırda: “Bіzdіñ elge dіn üyret” dep şaqırtıp alıp, öz janınan qonıs berіptі. Mіne, osıdan bastap Tobıqtı rwı dіnnіñ key mäselelerіn Äbdіqojadan, keyіn onıñ balası Berdіqojadan surap, üyrenіp, otırğan.

Al ata-babalarınıñ Türkіstan jerіne qalay kelgenі twralı jazwşınıñ ulı Murat Äwezov bılay dep jazadı: “Äkemіzdіñ özі de bіzdіñ ata-babalarımız kezіnde arabtıñ şöl dalasınan kelgen” dep otıratın. Ol kіsі öz balalarına, onıñ іşіnde bawırım Ernar ekewmіzge jetі atamızdı Muxtar, Omarxan, Äwez, Berdіqoja, Äbdіqoja dep üyretetіn. Äkem bіr estelіkterіnde bala kezіnde ülken qoljazba körgenіn aytadı. Onıñ uzındığınıñ özі segіz metrge jwıq bolğan eken. Ol atadan balağa mïras bolıp qalıp otırğan babalarımızdıñ şejіresі körіnedі.

Şejіrege qarağanda, äkemіz Äzіret Älïdіñ qırıq besіnşі urpağı boladı. Arğı atamız Baqsayıs – jïırma üşіnşі urpaq. Äzіret Älïdіñ Muxamed-Qanafïya attı ulınan bіz taraymız. Qojalar XVIII ğasırda özderіnіñ rwxanï mіndetіn jaqsı atqarğan. Olar sanalı türde adamdarın jan-jaqqa, sonıñ іşіnde Soltüstіk Ündіstan, Şığıs Türkіstan, Qıtay ölkesіne, Kavkaz jerіne jіbergen. Sol waqıttarı qojalar Qazaqstannıñ da köp bölіkterіne kelgen. Olardıñ maqsatı – küşeygen Batısqa qarsı jergіlіktі xalıqtıñ rwxın köterw, dіn taratw bolğan. Babalarımız Ayagözge köşіp kelgennen keyіn Qunanbay özіnіñ balaların qojalardıñ urpaqtarımen aralastırıp, dostastırıp otırğan. Qunanbay özі Äwez atağa qurmet bіldіrіp “Äw qoja” dep atağan eken. Özі qajılıqtan qaytqanda atamızğa taza asıl tastan taspïıq, jaynamaz jäne Quran kіtap äkelіp bergen. Äwez atamız qaytıs bolğanda öz ösïetі boyınşa sol taspïıq qabіrіne salınıptı”.



Ötkenge säl sayaxat jasap, tarïxqa qanığıp aldıq ta, jazwşınıñ üyіndegі ekskwrsïyamızdı arı qaray jalğastırıp, Muxañnıñ jumıs kabïnetіne kіrdіk. Qabırğa tolı ïіn tіresken kіtap.



“Kіtap atawlı dosı bola bastağan şaqtan bılay ğana ärbіr jan özіn ïntellïgent bola bastadım dep sanawına boladı” degen Muxañnıñ mına kіtapxanasında altı mıñğa jwıq kіtap bar desedі. Al kabïnettіñ burışındağı mına bіr kіşkentay bölme jazwşınıñ dostarımen oy, pіkіr jarıstıratın jerі bolsa kerek.



Qazіr keñіnen taralıp ketken “Xalıq pen xalıqtı, adam men adamdı teñestіretіn närse – bіlіm” degen qanattı söz de osı bіr ulı jazwşığa tïesіlі.



Jumıs üstelіnde jatqan jazwşınıñ qoljazbaları Muxañnıñ tïyanaqtı adam bolğanın ayğaqtaytınday.

Ekіnşі qabatqa köterіldіk. Munda negіzіnen jatın bölmeler ornalasıptı. Bіrіnşі bas suqqanımız Muxtar Omarxanulı men Valentïna Nïkolaevnanıñ jatın bölmesі boldı. Qos tösek, şïfoner, ayna – bul bölmenіñ negіzgі jïhazdarınıñ bіrі. Şïfonerde Muxañ kïgen kïіmder künі-bügіnge deyіn іlwlі turğanın kördіk.



Muxañnıñ süyіktі qızı, Dіnmuxamed Qonaevtıñ kelіnі Läylanıñ bölmesі de bar. Läyla äkesі ömіrden ötkennen keyіn 30 jılğa jwıq waqıt osı mwzeydіñ dïrektorı qızmetіn atqardı.



Mına bölmege köz jügіrtken adam jazw üstelі men kіtaptarğa, qustardıñ müsіnderіne qarap, ğalımnıñ bölmesі ekenіn bіrden añğarsa kerek. Öytkenі bul bölme jazwşınıñ ğalım ulı, Alaköldіñ şağalasın tawıp, onı ğılımï aynalımğa engіzgen Ernardıñ bölmesі. Osı üstelde Muxañ ataqtı “Abay jolın” bіtіrіp, keyіn ulına sıyğa tartqan eken.



Al mına jerde jazwşınıñ közі tіrіsіnde şatır ärі garaj bolğan. Bügіnde bul mwzeydіñ bіr bölіgі.



Іşіnde jazwşı ömіrіnіñ är kezeñіnen swretter, kіtaptar, kïіmderі tur.



Al esіk aldındağı mına jañğaq ağaşın kezіnde Muxañ öz qolımen otırğızıptı. Talay jıldan berі jemіs berіp kele jatqan bul ağaştıñ jañğağınan däm tatw baqıtı bіzge de buyırıptı. 



Mwzey qızmetkerі usınğan qos jañğaqtı qwana qaltamızğa salıp aldıq. Nege ekenіn, jazwşınıñ artında qalğan mol mura, tom-tom romandarı men äñgіmelerі, ğılımï zerttewlerі mağan osı jañğaq ağaşınday elestedі. Onıñ mol murasınıñ jemіsіn keşegіler de jedі, bügіn bіzge buyırdı, keleşek urpaqtıñ da talay däm tatarı xaq...





Marfwğa ŞAPÏYaN
Derekközі: http://islam.kz

 
nravïtsya:    1128
Tegï: Teatrlar, murajaylar, körmeler,
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Loading...
Çïtayte tak je:

Kommentarïï