18 Avgwst
12:55
Astana: 21 °C
Almatı: 21 °C
USD/KZT: 332.68
EUR/KZT: 389.40
RUB/KZT: 5.60
CNY/KZT: 49.85
Älem jañalıqtarı
16 şіlde 12:52
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

​Musılman önertapqıştarı älemge ne sıyladı?
Musılman önertapqıştarı älemge ne sıyladı?


Musılmandar jaylı bіrjaqtı pіkіrler men jaqtırmawşılıq qarım-qatınasqa qaramastan, olar älemge köp närse berdі. Bügіnde kofe іşіp otırğanımız jäne meyramxanada üş türlі tağamnan tüskі as іşіp, keyіn ğana çek arqılı tölem jasaytınımız däl osı musılmandardıñ arqası. Önertapqış ïslam älemі bіzge tağı ne sıyladı?

 1. Kofe
Añızğa säykes, arab Xalïd oñtüstіk Efïopïya aymağındağı Qaffada qoyların bağıp jürіp, qoylarınıñ naqtı bіr jïdekterdі jegende belsendі bolıp ketetіnіn bayqağan.  Solardı jïnap alıp, Xalïd alğaşqı kofenі qaynatadı.
Dänderdі sırtqa şığarw jaylı aqparattar kofenі Efïopïyadan Yemenge eksporttawğa qatıstı boldı. 15 ğasırdıñ özіnde onı Mekkege jäne Türkïyağa aparğan, sol jaqtan kofe 1645 jılı Venecïyağa jetken. Anglïyağa dänderdі türіk Paskwa Rosï (Pasqua Rosee) 1650 jılı äkelgen jäne londondıq Lombard köşesіnde alğaşqı kofeynyanı aşadı. «Kofe» sözіnіñ jolı bіrşama uzın: arabşa “qahwa” türіkşe “kahve”-ge aynaldı. Ïtalyandıqtar onı “caff?” dep qabıldap, ağılşındarda “coffee” sözі payda boldı, al orısşa — “kofe” boldı.

 2. Kamera
Ejelgі grekter közderdіñ jarıq böletіnіne jäne adamdar sol arqılı köre alatınına sengen. Şın mänіnde, jarıqtıñ közge tüsetіnі jaylı 10 ğasırda ömіr sürgen musılman matematïk, astronom jäne fïzïk Ïbn äl-Xaysam (Ibn al-Haitham) aytqan. Qaqpaq sañılawları arqılı jarıqtıñ enwіn baqılağan ol, sañılaw kіşі bolğan sayın swret barınşa jaqsı körіnetіnіn bayqağan, osılayşa alğaşqı obskwr-kamerasın oylap taptı (“qamara” arabşadan awdarğanda “qarañğı nemese bölek bölme” degendі bіldіredі). Sonımen qatar äl-Xaysam bіrіnşі bolıp fïzïkanı fïlosofïya ğılımınan täjіrïbege awıstırğan dep esepteledі.

 3. Şaxmattar
Şaxmattı sonaw ejelgі ündіler oynağan, bіraq oyın bügіngі bіz bіletіn oyınnan äldeqayda özgeşe bolğan. Zamanawï nusqası Parsıda payda bolıp, sol jaqtan Ewropanıñ batısına taralğan: 10 ğasırda Ïspanïyağa oyın mavrlarmen kelgen.

4. Paraşyut
Ağayındı Rayttarğa deyіn mıñdağan jıldar burın uşatın apparat oylap tabw ïdeyası musılman aqını, astronom jäne ïnjenerі Abbas ïbn Fïrnastıñ (Abbas ibn Firnas) basına keledі. 852 jılı ol meşіttіñ töbesіnen erkіn jelbіreytіn plaşqa ağaş taqtayşalardı jabıstırıp sekіredі. Fïrnas qus sïyaqtı qalıqtap uşamın dep oylağanımen bul oyı іske aspaydı. Plaş ğalımnıñ qulawın bіrşama bayawlatqanı bolmasa, tolıqqandı paraşyuttіñ mіndetіn atqara almadı. Osılayşa ğalım kіşkene qorqınış pen bolmaşı jaraqatpen qutıldı. 70 jasında apparatın jetіldіrgen Fïrnas bul jolı tawdan sekіrwdі jön köredі. Ol awada 10 mïnwt qalıqtap turadı, bіraq nätïjesіnde sätsіz qulap, baqïlıq boladı: bar mäsele apparatqa quyrıq jasamawında edі.

5. Sabın men sw sabın
Kündelіktі jwınw – ïslamnıñ bastı şarttarınıñ bіrі. Sondıqtan bolar musılmandar sabındı barınşa jetіldіrwge tırıstı. Sabınğa uqsas jww quraldarı ejelgі mısırlıqtarda, rïmdіkterde bolğanı mälіm, bіraq däl arabtar ösіmdіk mayların natrïy gïdroksïdі jäne ïіstendіrgіş zattarmen aralastırwdı oylap tapqan. Braytonda bіr musılman monşa aşıp, osılayşa Anglïyada 1759 jılı swsabın payda boldı.

6. Zamanawï xïmïya
Jabïr ïbn Xayyan (Jabir ibn Hayyan) – alxïmïyanı xïmïyağa aynaldırğan ğalım. 9 ğasırda ol zamanawï ğılımda älі künge deyіn paydalanılıp kele jatqan processterdі aştı: dïstïldendіrw, krïstallïzacïyalaw, erіtw, rafïnadtaw, totıqtandırw, bwlandırw jäne fïltrlew. Xayyan kükіrt qışqılı men azot qışqılın aştı, jäne ayırw apparatın oylap taptı. Sonıñ arqasında älemde alkogoldіk іşіmdіkter men ïіsswlarğa paydalanılatın ïіstendіrgіşter payda boldı.

7. Ïіndі bіlіk
Rotacïyalıq qïmıl-qozğalıstı sızıqtıqqa awıstıratın qurılğı ïіndі bіlіk dep ataladı. Onı musılman ïnjenerі äl-Djazarï (al-Jazari) oylap taptı. Bul mexanïkanıñ eñ mañızdı önertabıstarınıñ bіrі bolıp sanaladı. Bastapqıda swlandırwda paydalanılğan bul qurılğı bügіnde zamanawï kölіkterdіñ negіzgі jasawşı bölіgі sanaladı. Ïnjenerdіñ kіtabınan onıñ ventïlder men klapandardı oylap tapqanı nemese jetіldіrgenі anıq bayqaladı, alğaş bolıp mexanïkalıq sağattı jasağan. Äl -Djazarïdі robototexnïkanıñ äkesі dewge boladı. Kodtalatın qulıp ta onıñ önertabısı.

8. Süyіr arka
Süyіr arka –ewropa gotïkalıq soborlarına tän sïpat, bіraq munday arkalar ïdeyası musılman arxïtektwrasınan alınğan. Ol rïmdіkter men normandar paydalanatın jartı şeñber arkadan mıqtıraq bolğan, jäne säykesіnşe, odan da bïіk, qurılısı kürdelі ğïmarattar salwğa mümkіndіk bergen. Sonımen qatar ewropalıqtar musılmandardan oylı-qırlı kümbezder men döñgelek tereze-rozetkalar qurılısınıñ ïdeyasın alğan. Ewropalıq qamaldar atıs oyığımen, jaqtawlarımen, barbakan jäne törtburış munaralarımen musılman qamaldarına uqsap qaldı. Mısalı, Genrïx V qamalınıñ arxïtektorı musılman bolğan.

9. Xïrwrgïyalıq quraldar
Skalpelderdі qosqanda, medïcïnalıq aralar, qısqaştar, jіñіşke qayşılar, jalpı köptegen zamanawï xïrwrgïyalıq quraldar musılman xïrwrg äz-Zaxravï (al-Zahrawi) oylap tapqan qalpın älі künge deyіn saqtawda. Sonımen qatar ol іşkі tіgіske paydalanılatın ketgwt ağzada tabïğï türde sorılıp ketetіnіn jäne medïcïnalıq kapswlalarda paydalanwğa bolatının bayqağan. 13 ğasırda, Wïlyam Garveyge (William Harvey) deyіn 300 jıl burın, musılman därіgerі Ïbn Nafïs (Ibn Nafis) qan aynalw procesіn sïpattap bergen. Musılman därіgerlerі anestetïkter men kataraktanı ekstrakcïyalawğa arnalğan qwıs ïnenі oylap tapqan.

10. Jel dïіrmenі
Jel dïіrmenіn arabtar 634 jılı oylap tapqan jäne jügerіnі untaqtaw men swmen qamtamasız etw üşіn paydalanğan. Arab şölderіnde jalğız qwat közі aylar boyı bіr bağıtta soğıp turatın jel bolatın, jäne sol qaynarközdіñ bar küşіn paydalanatın. Jel dïіrmenderіnde matamen jäne palma japıraqtarımen jabılğan 6 nemese 12 qanat bolatın. Ewropada alğaşqı jel dïіrmenderі tek 500 jıldan keyіn payda boldı.

11. Ekpe
Ekpe jasatw jaylı ïdeyanı alğaş bolıp usınğan Djenner de, Paster de emes, musılmandar. Ewropağa bul texnïka Türkïyadan 1724 jılı kelgen, osılayşa Stambulda osı procedwrağa ağılşın elşіsіnіñ äyelі nazar awdaradı. Türkïyada balalarğa şeşekke qarsı ekpenі ewropalıqtardan 50 jıl burın jasaytın bolğan.

12. Avtoqalam
Alğaşqı avtoqalamdı sultan üşіn 953 jılı oylap tapqan: basşı onıñ kïіmі men qolın lastamaytın qalam talap etken. Ol kezderі sïyanıñ qalamuşına barw jüyesі däl qazіrgіdey edі.

13. Belgіlew jüyesі
Älemde qoldanılıp jürgen belgіlew jüyesі Ündіstannan şıqqan bolar, bіraq sandar pіşіnі – arabtіkі, jäne eñ alğaş jazba türde musılman matematïkterі äl-Xorïzmï (al-Khwarizmi) men äl-Kïndïdіñ (al-Kindi) jumıstarında 825 jılı jarıqqa şıqtı. «Algebra» sözіnіñ tüp atasıal- Xorïzmïdіñ “Al-Jabr wa-al-Muqabilah” kіtabınıñ atawınan şıqqan, sonımen qatar onda jazılğan qağïdattar älі künge deyіn paydalanılıp keledі. Algorïtmder men trïgonometrïyanıñ keybіr teorïyalarımen qosa musılman matematïkterі jumısınıñ nätïjelerі Ewropağa 300 jıldan keyіn jettі. Äl -Kïndï aşqan jïіlіk analïz zamanawï krïptografïyanıñ damwına negіz boldı.

14. Üş tağamnan turatın tüskі as
Üş tağamnan turatın tüskі as – sorpa, odan keyіn jelіnetіn et nemese balıq, onıñ artınan berіletіn jemіster men jañğaqtar koncepcïyasın 9 ğasırda Kordobadan Ïrakqa äkelgen Älï ïbn Nafï (Ali ibn Nafi) bolatın. Ol sonımen qatar turmısta xrwstal staqandardı paydalanwdı engіzdі (onı atalıp ötken Abbas ïbn Fïrnas oylap tapqan).

15. Kіlemder
Kіlem ortağasırlıq musılmandarda üydіñ ajıramas bölіgі sanalatın. Toqımaşılıq texnïkası jaqsı damığan edі, ärdayım jaña boyawlar payda bolıp turatın, toqımaşılardıñ önerі de soñğı orında emes etіn. Ewropada edendі toqıma tösenіşpen japqan, alayda üy jïnağan kezde astına qoqım jïnalıp qala beretіn. Sol sebeptі arab jäne parsı kіlemderі älі künge deyіn ülken suranısta.

16. Çek
Musılmandar bolmasa çek degennіñ ne ekenіn bіlmey ötetіn edіk. «Çek» sözіnіñ özі arabtıñ «Saqq» sözіnen şıqqan. Onıñ mağınası tawardı jetkіzgen waqıtta mіndettі türde töleymіn degen qoljazba. Çekke degen suranıs aqşanı alıs qaşıqtıqqa alıp jürw qawіptі bolğannan twğan. 9 ğasırdıñ özіnde musılman käsіpkerlerі bağdad bankіlerіne jazılğan çekterdі Qıtayda aqşağa awıstırıp ala alğan.

17. Jer – döñgelek
9 ğasırda köptegen musılman ğalımdarı Jerdіñ döñgelek formada ekenіne senіmdі bolğan. Astronom Ïbn Xazmnıñ (IbnHazm) pіkіrі boyınşa, «Künnіñ Jerdіñ naqtı bіr nüktesіne ärqaşan tіk ornalaswı»buğan dälel bola aladı. Bul Galïley jañalıq aşqanğa deyіn 500 jıl burın aytılğan. Musılman astronomdarınıñ eseptewі naqtı bolğanı sonşa, olar ekvatordıñ uzındığın 40253,4 kïlometr dep eseptep, 200 km-ge ğana qatelestі.

18. Torpedalar men raketalar
Qıtaylar selïtradan därі jasap, otşaşw üşіn paydalanğanımen, arabtar onı kalïy selïtrasımen tazalap äskerï maqsatta qoldanwdı oylap taptı. Musılmandar osı qarwmen kresşіlerdі qorqıta aldı. 15 ğasırğa deyіn olar «özdіgіmen qozğalatın jäne janatın jumırtqa» dep atağan raketaların, torpedonı jäne özdіgіmen qozğalatın uşında sadağı bar almurt tärіzdes bombanı jasap şığardı. Soñğısın olar jaw kemelerіn jarw üşіn paydalandı.

19. Baqtar
Ortağasarlıq Ewropada baqşa bolğanımen, arabtar baqtı demalıs jäne täfäkkür üşіn qarastırdı. Alğaşqı koroldіk baqtar 11 ğasırda musılmandıq Ïspanïyada payda boldı. Qalampır men qızğaldaqtardıñ otanı da musılman elderі.

Derekközі:bilim-all.kz
nravïtsya:    933
Tegï: Älemde talay qızıq bar,
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Loading...
Çïtayte tak je:

Kommentarïï