21 Avgwst
10:39
Astana: 19 °C
Almatı: 18 °C
USD/KZT: 332.80
EUR/KZT: 390.57
RUB/KZT: 5.60
CNY/KZT: 49.88
Älem jañalıqtarı
17 nawrız 14:48
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Nawrız köjedegі jetі türlі däm

Nawrız köje– ulttıq tağam. Keler jılğı molşılıqtıñ joralğısı retіnde nawrız toyında ärbіr şañıraqta mіndettі türde äzіrlengen. «Irısıñ ortaymasın» dep köjenі toltırıp quyıp beredі, sodan onı tawsıp іşedі. Nawrız köjede jetі türlі däm boladı. Onıñ jasalw joldarı bar. 

Sw

Sw — tamaq racïonınıñ mañızdı quramdas bölіgі. Swsız tіrşіlіk joq. Adam şöldegennen görі aştıqqa şıdamdı keledі. Zat almaswdıñ barlıq procesterі swdıñ qatıswımen atqarıladı. Tamaqtı sіñіrw, qanğa närlі zattardıñ jetwі suyıq ortada ötedі. Zat almaswdıñ zïyandı önіmі organïzmnen sw arqılı şığarıladı. Organïzmde swdıñ jetkіlіksіz bolwı şöldewge äkelіp soqtıradı da, swdıñ artıq bolwı jürek-qan tamır jüyesіnіñ jumısın qïındatadı, qattı terletedі, qaljıratadı.
Sw — ğajayıp zat. Sw bіr mezgіlde 3 türlі küyіnde kezdesedі. Muz — swdıñ qattı küyі, onıñ suyıqqa aynalwı men bwlanwı qatar jüredі.
Sw — tіrşіlіk közі. Tіrlіgі ottegіnsіz ötetіn іşekte tіrşіlіk etetіn bakterïyalar bar. Bіraq swsız ömіr süretіn ağza kezdespeydі.Tіrşіlіk qubılıstarınıñ bärі swdıñ qatıswımen jüredі. Sondıqtan ağzalar denesіnіñ 50-90 payızı swdan turadı. Salmağı 70 kg adamnıñ denesіnde 50 kg sw bar. Onıñ mölşerі 17 kg-ğa kemіse, adam öledі. Adam sw іşpey 1 apta ğana şıdaydı.
Sw — tabïğatta eñ köp taralğan zat. Jer betіnіñ 2/3 bölіgіn sw qabatı alıp jatır. Swdıñ tağı bіr keremetі — onıñ sw qabatı, awa qabatı, qurlıq qabatı arasında tınımsız aynalısta jüretіndіgі.
Swdıñ tağı bіr qasïetі — jaqsı erіtkіş. As tuzın swğa salsaq, onıñ qattı tüyіrşіkterі erіp, möldіr erіtіndіge aynaladı. Jerge sіñgen sw taw jınıstarındağı är türlі mïneraldı zattardı erіtedі. Budan swdıñ fïzïkalıq qasïetі özgeredі. Däm jäne ïіs payda boladı, jılınadı. Jaña qasïetterge ïe bolğan jer astınan şığatın swlardı mïneraldıq swlar dep ataydı. Swdağı erіgen zattarınıñ mölşerі onıñ kezdesetіn jerlerіne baylanıstı. Іşwge jaramdı swda da belgіlі bіr mölşerde erіgen tuzdar boladı. Ol adam ağzasına paydalı, är türlі sırqattardan ayığwğa järdemdesedі.
Sw tabïğattağı barlıq tіrşіlіk atawlınıñ quramına kіredі. Köptegen ösіmdіktіñ 80-95 payızı swdan turadı. Adam ağzasınıñ quramında qannıñ, as qorıtatın söldіñ, sіlekeydіñ quramına kіredі.

Et

Et — eñ negіzgі tağamdıq önіmderdіñ bіrі. Ettіñ dämі är alwan tağamdarmen jaqsı üylesedі. Qorektіlіgі jağınan eñ qundısı ärі jumsağı — buşıq et. Bulşıq et tkanіnіñ aqwızında adam ağzasına qajettі amïn qışqıldarı tügeldey kezdesedі. Ekstraktïvtі zattar etke xoş ïіs berіp, as qorıtw bezderіnіñ qızmetіn jaqsartadı. Et kalorïyalıq may tkanderіnіñ mölşerіne baylanıstı. Qorektіlіk jäne dämdіk sapası boyınşa eñ täwіr ette 14-19 payız aqwız, 12-15 payız may boladı.
Ettіñ quramında sw (73-77 payız), aqwız (18-21payız), may (1-3 payız), därwmender (V1, V2, V6), mïneraldı tuzdar, ekstraktïvtі zattar bar.
V1 ağzada zat almasw üşіn kerek. Bul därwmen jetіspegende, adam del-sal boladı. As qorıtw procesі buzıladı. V1 därwmenіnіñ oy jäne dene eñbegіmen köp şuğıldanğanda, swıqta uzaq bolğanda qajettіlіgі mol.
V2 jaraqattardıñ tez jazılwına mümkіndіk beredі. Ağzanıñ bіrqalıptı öswіne qajet.
V6 därwmenі jetіspese, balalardıñ boyınıñ öswі tejelіp, qan azdıqqa äkep soqtıradı.
Pіsіrgen kezde et 40 payızday salmağın joyadı. Odan swı, ekstraktïvtі zattarı, mïneraldı tuzdarı bölіnedі de, erіtіndіge aynalıp, sorpağa şığadı.
Nawrız köjege arnayı soyılğan qoydıñ basın, etіn saladı.

Sorpa

Sorpanıñ azıqtıq närі köp, astı jeñіl taratwğa, juğımdılığın arttırwğa äserі mol. Adam ağzasına qajettі zattardıñ 15 payızdan astamı osı sorpada. Sorpası närlі, etі jumsaq, tatımdı, dämdі bolsın degen ettі salqın swğa salıp, ottı ä degennen küştі jaqpay, jay şımırlatıp qaynatw kerek. Et qaynap jatqanda köbіrek sapırılsa, sorpa dämdі jäne qunarlı boladı.

Süt

Süt — sütqorektі janwarlardıñ süt bezderіnen bölіnetіn sekrecïyalıq suyıq. Süttіñ özі jäne odan öndіrіletіn önіmder öte sіñіmdі jäne adam ağzası üşіn öte paydalı tağam.

Kezіnde akademïk Ï.P.Pavlov süttі «tabïğattıñ özі dayındağan tamaşa tağamı» dep bağalağan bolatın. Qorektіk jağınan alğanda bul — tağamdıq qundılığımen ağza üşіn asa mañızdı tabïğï önіm.

Süttіñ tarïxı erteden bastaladı. Arxeologtar bіr qazbadan tapqan іrіmşіk qaynatatın qazandı jer astında 5000 jılday saqtalğan dep topşılaydı.

Süt därwmenderge, kömіrsw men maylarğa, aqwız ben mïneraldı zattarğa, mïkroelementter men fermentterge öte bay.

Süt — xïmïyalıq quramı jağınan tamaşa tağam. Onıñ quramında adam ağzasınıñ qalıptı jetіlwі üşіn barlıq zat bar. Soğan oray oğan fïzïologïyalıq qundılığı jağınan bіrde-bіr azıq teñ kele almaydı. Süt basqa önіmderdіñ bïologïyalıq qundılığın köteredі. As qorıtw bezderіnіñ jumıs іstew qabіletіn ünemі jaqsartıp otıradı.

Qurt, ayran...

Qurt — ulttıq tağam. Aşığan ayrandı sabağa quyıp, bіrneşe kün іrkіt jasaydı. Sabada pіsіlgen іrkіttі mayı alınğannan keyіn ülken qazanğa quyıp qaynatadı. Іrkіt bayaw qaynap, jel köbіgі taralğannan keyіn qoyulanadı. Swığan soñ taza qapşıqqa quyıp, swın sorğıtw üşіn іlіp qoyadı. Sarı swı ağıp 5-6 kün boyı äbden qurğağan soñ, usaqtap bölіp, sığıp, örege jayıp keptіredі. 1-2 aptadan soñ öredegі qurttı qapqa salıp, kün közіne keptіredі. Qurttı 2-3 jılğa deyіn saqtawğa boladı. Qurttıñ sarıswın süt qosıp qaynatıp іrіmşіk jasaydı. Qurt ökpe awrwına em. Uzaq saparlarda qurt — ärі swsın, ärі qorek. Sarı swın awırğan malğa іşkіzedі, şaş jwwğa boladı, terі ïlew üşіn malma jasaydı.

May

May — barlıq azıqtardıñ negіzgі närі, eñ negіzgі qunarı. Mal mayınıñ ötkіrlіk, dämdіlіk, emdіk qasïetterі bar. Maylar — tağamnıñ qajettі jäne eñ kalorïyalı quramdas bölіkterі.
Ağzağa 1 gramm may sіñіp tarağanda, aqwız nemese kömіrswlar tarap sіñgendegіden 2 ese artıq jılw energïyası bölіnіp şığadı.
Maydıñ tağı bіr qasïetі — ol özіmen bіrge paydalanılğan basqa tağamdardıñ jaqsı qorıtılıp sіñwіne ıqpal jasap, olarğa dämdі jäne xoş ïіs beredі.
Adam maylardan A, D, E därwmenderіn de aladı.
A därwmenі közdіñ körw qabіletіn jaqsı saqtaw üşіn qajet. Ağzanıñ bіrqalıptı öswіn qamtamasız etedі. Eger bul därwmen jetіspese, adamnıñ jüzі solğın tartadı, terіsі, şaşı qurğaqtanıp, qabırşıqtanadı, bezew börtpelerі payda bolıp, tırnaqtarı sına beredі, jarıqtan jasqanıp, közі kündіz körіp, tünde körmeydі.
A därwmenі maldan alınatın tağamdarda, mayda, іrіmşіkte öte köp kezdesedі.
D därwmenі ağzada kalcïy men fosfor tuzdarın sіñіrwge kömektesedі. Bul därwmen jetіspegen jağdayda bala meşel awrwına şaldığadı.
E därwmenі bulşıq etterdіñ qızmetіn jaqsartadı. Ol maymen qatar jumırtqada, süttіñ quramında boladı.

«Arpa, bïday as eken»

Tarı, kürіş, arpa, bïdaydıñ tağamdıq qasïetі joğarı jäne juğımdı kalorïyalı boladı. Olar balalar men awrwğa şaldıqqan adamdardı tamaqtandırw üşіn erekşe qajet.

Bul daqıldarda az mölşerde därwmender men kalïy, kalcïy, magnïy, fosfor, temіr tuzdarı boladı. Sonımen qatar kömіrsw men ösіmdіk aqwızdarınıñ negіzі.

Aqwız qozğalıstı qamtamasız etedі, yağnï bulşıq etterdіñ jïırılwı men jazılwı üşіn qajet. Ökpeden sіñіrіp alğan ottegіnі denege taratadı. Aqwız mal men ösіmdіkten alınatın önіmderde kezdesedі. Olardan alınatın aqwızdı durıs uştastırw arqılı aqwızı jetkіlіktі tağam äzіrlewge boladı.
Kömіrsw bulşıq ettіñ, jüyke jüyesіnіñ, jürektіñ, bawırdıñ qızmetі üşіn ağzanıñ maydı qalıptı sіñіrwі üşіn öte qajet. Tamaq quramında kömіrsw bolmağan jağdayda tamaqtağı may tolıq sіñbeydі de, densawlıqqa zïyan keltіredі. Kömіrsw ösіmdіk önіmderіnde öte köp, sonımen qatar sütte, bawırda boladı.

Ulttıq tağamdardıñ juğımdılarınıñ bіrі sanalıp, bіraz as türlerіnіñ dämіn keltіretіnі — tarı. Tarı — öte qunarlı daqıl. Onıñ quramına nazar awdarsaq, aqwızdıñ 10-15, kömіrswdıñ 59, maydıñ 38, küldіñ 3,6 payızı barın anıqtawğa boladı.


"Astıñ dämіn tuz keltіrer"

Tuz — adam organïzmіnіñ qalıptı jumıs іstewі üşіn bіrden-bіr qajettі zat. Ol tağamnıñ dämіn keltіrwmen bіrge tkanderdegі sw mölşerіn rettep, asqazan sölіnde tuz qışqılın tüzedі. Adam ağzasına kün sayın tamaq arqılı orta eseppen 10-15 gramday as tuzı sіñіrіledі. As tuzı tağamnıñ barlıq türіne qoldanıladı. Tamaqqa tuzdı durıstap salwdıñ mañızı zor. Etke tuzdı pіserden 30 mïnwt burın salw kerek.

Tüster jäne tağam

Xalqımız danalıqpen tağam türlerіn toptap, belgіlі bіr tüsterge balap aytadı eken.
Olar:
1. Kök. Köktemde tasığan sw jer-dünïenі kök tolqın etedі.
2. Qızıl. Qarındarı toyğanda qazı-qartağa da qaramay qalatın xalqımız 3 kün et jemese, tіsterі qışıp, qızılsıraytını tağı bar. Endeşe, barlıq et tağamın qızılğa balaydı.
3. Jasıl. Jerden ösetіn önіmderdіñ bärіn jasıl ösіmdіktіñ dänі dep tüsіnemіz.
4. Aq. Barlıq süt tağamdarın aq sütke teñew orındı.
5. Sarı. May özіnіñ tüsіnіñ sarılığımen bіrge eñ asılın «sarı mayday» saqtağan.
6. Qoñır. Bïdaydıñ, tarınıñ talqanın köjege wmajdap qosatın undı, kespenі qoñır tüske teñeydі.
7. Qara — tuzdı qasïettі qara däm, qara bas tuz deydі.

Osı jetі tüs belgіlі tärtіppen ornalastırılğanda, qaytadan aq säwle tüzedі.

Aq säwle degenіmіz — Kün-Ananıñ nurı, şwağı, jılwı. Nawrız künі aq dastarqan jayılıp, aq tіlekter aytılıp, aq peyіldі atalar aq bataların bergen, tört tülіk töldep, awzımız aqqa kenelgen waqıt emes pe!? Nawrızda jawğan qar appaq, ülpіldek bolğandıqtan «aqşa qar» dep ataladı.


Nawrız köje іşіlerde bata da berіlgen:

Qarıq qıp quttı Nawrız,
Qazanğa tolsın sarı wız.
Qaynasın Nawrızköje de,
Toltırıp іşkey keseñe.
Ulıstıñ ulı künіnde,
Köppenen bіrge külіmde.
Köbeysіn jaña dostarıñ,
Molaysın elge qosqanıñ.
Jarasıp köñіl xoştığı,
Bekіsіn xalıq dostığı.
Іşіnde jürse azğana,
Şayılsın ökpe, naz-nala.
Aldığa sıymay säbïler,
Quşağın jaysın jaña üyler.
Jastardıñ samsap otawı,
Meyіrіm töksіn Otanı.
Äspettep ata dästürіn,
Äsem bop össіn jas bwın.
Kіrbіñ tartpasın kärіler,
Barıñnıñ dämdі närіn ber!

el.kz
nravïtsya:    3064
Tegï: Glavnaya,
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Loading...
Çïtayte tak je:

Kommentarïï