17 Dekabr
23:49
Astana: -18 °C
Almatı: -7 °C
USD/KZT: 335.33
EUR/KZT: 395.49
RUB/KZT: 5.70
CNY/KZT: 50.75
Älem jañalıqtarı
21 säwіr 14:15
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Säwіr ayında bolatın tabïğat qubılıstarı


Mіne, säwіrdіñ bel ortasına da kelіp jettіk. Bul – köktemnіñ nağız küşіne engen şağı. Osı orayda oqırman qawımğa säwіrde bolatın tabïğat qubılıstarına baylanıstı sözderdіñ mağınasın tarqatwdı jön kördіk. 

SÄWІR//KÖKEK – jazğıturım kezіne say keletіn törtіnşі aydıñ arabşa atı, kökek (1). Säwіr sözі arab tіlіnde «ögіz» degen mağınanı bіldіrіp, juldız ayları boyınşa «Torpaq şoqjuldızınıñ» atawı bolıp tabıladı (2).
Bul aydıñ erteden kele jatqan qazaqşa atı – kökek. Aydıñ «kökek» dep atalw sebebі köktemnіñ bіr belgіsі kökek qusınıñ alğaş şaqıra bastay­tın mezgіlіmen baylanıstı qaraladı. Bul aydıñ özgeşelіgі – qus ünіnіñ erekşe bayqalwı. Al Kwftïn kökek ayın kök-kök («edva zelenıy») degen sözden şıqqan dep tüsіndіredі, söytіp, «jas kök» degen uğımmen uştastıradı. Qazaqtar üşіn kökektіñ dawsı ay atawın belgіlewge negіz bolsa, çwlımdıqtar men barabalıqtar üşіn qarğa dawsı, qarğanıñ erekşelіgі bul aydı «qarğa ay» dep qoyuğa negіz bolğan. Al sayandıqtar «qustıñ paşqı ayı» dep atağan. Köktemgі tabïğattıñ äsemdіgіn wäj etken twvalıqtar men şorlar bul aydı «körіk ayı» dep atağan.
Kökek – uşqalaq, jeñіltek qus, öz atın özі şaqıradı, sondıqtan osı söz jağımsız mände aytıladı dep, aydıñ atawın säwіrmen awıstırğan (3). Al Şoqan Wälïxanovtıñ payımdawı boyınşa, kökek jağımsız qus emes, kerіsіnşe, «Kökek – kïelі qus. May mol boladı dep, kökek qonğan butaqtı alıp, süt quyğan sabağa salıp qoyadı» eken (4). Xalıq awzında bul aydıñ säwіr, kökek degen atawlarına baylanıstı mınaday öleñ joldarı kezdesedі:
Swğa tolar say-sala,
Säwіr bolmay, jawın joq.
Nwğa tolar aynala,
Jawın bolmay, täwіr joq.
Kökek kelmey, köktem joq, – 
Köktemnіñ der şağı bar.
Aydıñ – tölder kökke toq – 
Kökek atı tağı bar.
Säwіr ayı – şarwa ayı.
Eñbek etіp jatır el.
Kökek keldі – köktem keldі. Kökek – tabïğattıñ tamaşa kezeñі. Köktem ayınıñ bul nağız tolısqan waqıtı. Barşa tabïğat jañarıp, aynala qızw tіrşіlіkke bölenedі: mal şöldep, maldı awılda märe-säre keñï bastaydı. Al keybіr aymaqta qardıñ köbesі jaña ğana sögіlіp, ızğarlı swıq ta bayqalıp qalatın waqıttarı boladı. Osığan baylanıstı qazaq malşıları: «Köktem mezgіlіnіñ üş ayı qazaqtar «Nawrız – swımen, Kökek – nwımen, Mamır – gülі nwlı da swlı ay ekenіn atap körsetedі» (5).
Besqonaq – köktemnіñ jwan ortasında ötetіn bes-jetі kündіk jawın-şaşındı salqın kez, amal. Bul – är jılı soğıp ötetіn swıq ärі laysañ mezgіl. Jurt osı «besqonaqtan» qattı saqtanıp, kütіnіp otıratın bolğan. Key jerlerde säwіr ayındağı besqonaq amalı ötpey, qazіrgі malşı-şopandardıñ özderіn de kün rayı qanşa tamıljıp tursa da, jaylawğa köşpegen. Öytkenі besqonaq amalı kezіnde eñ bolmağanda üş-bes kündіk swıq, qar aralas jañbır bolmay qalmaydı.
Qızır qamşısı – säwіr ayınıñ orta kezіnen asqan şaqta bolatın tabïğï amal. Bul kezde alğaş nayza­ğay oynaydı, jañbır jawadı, jer bwsa­nadı, oñtüstіkte jazdıñ jaylı künderі bastaladı. Osı sättegі nayzağaydıñ jarqılın xalıq: «Qızırdıñ qamşısı şartıldadı, qıs kettі» dep esepteydі. Mäşhür Jüsіptіñ aytwınşa, eskіşe on besіnşі nawrız Qızır Іlïyastıñ qamşı sіlter künі dep ataladı.
Tobılğı jarğan – säwіrdіñ soñğı künderіnde 2-3 künge sozılatın swıq jel. Bul «tobılğı bürşіk jarğan», yağnï ösіmdіkter tamır jaydı, alğaşqı kök şığa bastadı degen söz.
Otamalı – qazaqtıñ bayırğı küntіzbesі boyınşa awa rayınıñ jaysız, jawındı-şaşındı bolatın köktemnіñ eñ jaysız kezeñі (1).
Otamalı sözіn ay atawı dep tanıtatın pіkіrler de köp. Mäselen, Otamalı atawın Şoqan Wälïxanov mart ayına taqsa, V.Radlov may ayı dep körsetken. Zerttewşіlerdіñ bіrіndegі ay atınıñ ekіnşіsіnde bolmawınıñ özі ulan-ğayır dalanı meken etken xalıqtıñ ay attarın ärtürlі atay bergendіgіn, kün rayınıñ amalına qaray aylardıñ qosımşa atawlarınıñ bolğandığın körsetedі. Qazaq esepşіlerі, ärïne, bul atawlardıñ bärіn de bіlgen. Bіraq qalıptasqan qoldanıstağı on ekі aydıñ іşіne bul söz kіrmeydі. Ondağı ekі aydıñ arasında bolatın käsіbï şarwaşılıqqa negіz­delіnіp, sol şarwa nawqanı bas­tal­ğan waqıttı ataw maqsatında qol­danıladı. Otamalı ertedegі qazaq şarwaşılığına öte jaqın, soğan baylanıstı osılay atalğan. Bul ayda şöp ösіp, jer otayadı. Maldıñ awzı kökke toladı.
E.Janpeyіsovtіñ eñbegіnde «Otamalı» sözіne arnayı taldaw jasalğan. «Abay jolında» berіlgen tüsі­nіktemenі sol qalpında körsete otırıp, ğalım Äwezovtіñ tüsіndіrwі men V.Radlovtıñ payımdawın salıstıradı. Xalıqtıñ sol kezdegі şarwaşılıq nawqanı men kün rayınıñ özara üyleswіnen barıp twındağan «Otamalı» atawın tereñ tanıtwda M.Äwezovtіñ tüsіndіrwі jaqın keletіn sekіldі. Mısalı: «Otamalı kökek ayınıñ on bіrіnde kіrіp, on jetіsіnde şığadı. Jelsіz, boransız ötpeydі. Qıstıñ soñğı zärі sonda. «Otamalı» dep atağanı bіr baydıñ Otamalı degen qoyşısı bolğan eken. Sol baqır kün qayıradı eken-aw. Kökektіñ swığı bastalğan waqıtta, älgі qoydı jayılısqa şığarmayıq, boran boladı… dese, bay Otamalını sabap-sabap, qoydı jayılısqa şığartadı. Sol künі bіr qattı boran bastalıp, üş kün, üş tün soğıp, bar qoy ığıp ketіp, qırılıptı da, qoydan qalmaymın dep, Otamalı baqır da üsіp ölіptі. Kökektіñ swığın «otamalı» atağanı sodan deydі» (3).
Otamalı twralı el arasında mı­naday añız-äñgіme tağı bar. Tım erte­rekterdegі ot jağwğa sіrіñke tapşı kez­derdіñ bіrіnde bіr äyel adam körşі awıldan ot surap alwğa jolğa şığıptı. Jol-jönekey lezde kün bulttanıp, qattı soqqan düley qarlı boran saldarınan adasıp ketken äyel sol künі üyіne oralmay, aqırı üsіp ölіptі. Köktemnіñ bul ızğarlı künderіn «otamalı» dep ataw osıdan qalıptı. Bügіnde osığan oray jurt arasında «Otamalı oñına baqsa, ot alğanşa öte şığadı, al jamanına baqsa, oyılğan jut boladı» degen tämsіl söz bar (Aydın Kälіmxan).
Säwіr amalı qazaq esepşіlerіnіñ esebі boyınşa, osı aydıñ 20-larına kіredі. Säwіr twğanda alğaş ret kün kürkіreydі, bölek-bölek «jaz bultı» şığadı. Qarïyalar säwіr amalı kіr­gende jaz bulttarın baqılaydı. Bult tönіp, ıdıramasa, säwіrdіñ bultı qalıp qoyğanı. Onda säwіr amalı uzaqqa sozılıp, 40 künge jalğasadı. Jañbır nöserlep jawıp, soñı qarğa ulasadı. «Säwіr bolmay, täwіr bolmaydı» degen maqal osıdan qalğan bolsa kerek. Tіlіmіzde säwіr amalı kezіnde tabïğï qubılıstardıñ şarwaşılıqqa paydalı bolatını twralı basqa da maqal-mätelder qalıptasqan: «Säwіr – swımen, mamır – gülіmen», «Säwіr ayı – malşığa täwіr ay», «Säwіr ayı – jawın ayı», «Säwіr bolmay, sayran bolmas, Sayran bolmay, ayran bolmas», «Säwіr bolsa kün kürkіrer, Kün kürkіrese kök dürkіrer», «Säwіrdegі jawın – Sawıp turğan sawın», «Säwіr jaq­sılığına baqsa altı kün, jaqsılığına baqpasa alpıs kün» degen maqal-mätel, qanattı sözderі bar.
Säwіr amalı kezіndegі ädet-ğurıp: säwіr amalı ötpey, säwrіk (üyіrge endі qosılğan 3-4 jasar ayğır) pіşwge bolmaydı. Ayaq-astınan awa rayı buzılıp, qarlı boran bolwı mümkіn. Osı jönіnde bіr añız bılay deydі: bіr bay otamalı ötken soñ, jaz şıqtı dep oylap, qırıq säwrіgіn  tügel pіştіrіp tastaydı. Sonıñ artınan qarlı boran bolıp, qırıq pіşpe tügel qırılıptı. El іşіnde osı amaldı «qırıq säwrіk» dep te atasa kerek. Künder öte kele «säwіr» atalıp ketken degen pіkіr bar.
Qadan Qabïsatulınıñ tujırımı boyınşa, säwіr amalı mamır ayınıñ onında kіredі (Moñğolïya, Bayan-Ölgïy aymağı).
Sonımen qatar qazaq xalqı säwіr amalı kezіnde soğatın köktemgі jeldі de säwіr dep ataydı (1). Mısalı,
Omırawınan bіr säwіr şayqap esіp, 
Ajırasqandı jüredі qayta qosıp. 
Men özіm de än salam tün awğanşa, 
Menіñ janım bul künge qumar qanşa 
(Tölegen Aybergenov).


Ädebïet
1. Qazaq sözdіgі (Qazaq tіlіnіñ bіrtomdıq ülken tüsіndіrme sözdіgі). – Almatı: «Däwіr» baspası, 2013. – 1488 bet. 1055 b.
2. Baranov X.K. Bolşoy arabsko-rwsskïy slovar: v 2-x tomax. – 10-e ïzd. – T. 1. – M.: Rws. Yaz., 2002. – 456 s. 
3. Äbwtälіp O.M. Qazaq küntіzbe jüyesіnіñ leksïka-frazeologïyalıq bіrlіkterі. Fïlol. ğıl. kand… avtoreferatı. – Almatı, 2008. – 26 b.
4. Valïxanov Ç.Ç. Sobranïe soçïnenïy v pyatï tomax. – Almatı, 1984. T. 4. – 431 s. 
5. Qaydar Ä. Qazaqtar ana tіlі älemіnde: Tabïğat. ІІІ tom. – Almatı, 2013. – 6-8 b.

Gülsіnay ÏSAEVA,
A.Baytursınulı atındağı Tіl bіlіmі ïnstïtwtı
Etnolïngvïstïka bölіmіnіñ ağa ğılımï qızmetkerі,
fïlologïya ğılımınıñ kandïdatı


Derekközі: "Ana tіlі" gazetі
nravïtsya:    2027
Tegï: Älemde talay qızıq bar, Glavnaya,
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Loading...
Çïtayte tak je:

Kommentarïï