14 Dekabr
02:49
Astana: -26 °C
Almatı: -5 °C
USD/KZT: 335.38
EUR/KZT: 394.07
RUB/KZT: 5.67
CNY/KZT: 50.67
Sport
10 qırküyek 10:11
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Jas Qajımuqannıñ swretі tabıldı
Qajımuqan atamızdıñ jas kezіnde tüsken swretі tabıldı. Fotoswret Sankt-Peterbwrg Ortalıq mem­lekettіk kïnofotoqujattar arxïvde saqtalıptı.Munda 1850-2010 jıl aralığında tüsіrіlgen barlığı 568 956 fotoqujat bar. Fotoswretterdіñ köpşіlіgіn L.O.Bernşteyn, K.K.Bwlla, M.M.Gerşman, P.S.Jw­kov, S.L.Levïckïy, S.A.Magazïner, N.A.Nawmenkov, P.A.Ocwp, V.P.Samoylov, D.M.Traxtenberg, B.V.Wtkïn, Ya.V.Şteynberg, N.P.Yanov sekіldі maytalman fotograftar tüsіrgen. 

 

Qajımuqannıñ swretіn ataq­tı fotograf Karl Bwlla tüsіrіp­tі. Karl Bwlla – «reseylіk foto­re­portajdıñ atası» retіnde ta­rïxta qalğan adam. Köbіne bal keşterіn, şerwlerdі, memleket qayratkerlerіnіñ resmï kezde­sw­lerіn, ğïmarattardıñ aşılw sal­tanattarın, sporttıq jarıs­tar­dı, belgіlі adamdardıñ mereytoy­ları men jerlew räsіmderіn tüsіrgen. Odan bölek talay tarïxï tulğanıñ portretіn de swretke tarttı. Sonıñ іşіnde ataqtı swretşі Ïlya Repïnnіñ, orıs aqını Korney Çwkovskïydіñ, suñğıla jazwşı Lev Tolstoydıñ swretterіn tarïxta qaldırdı. Tolstoydı swretke tüsіrw üşіn Karl Bwlla 1908 jılı Yasnaya Polyanağa barğan. Jazwşınıñ 80 jıldıñ mereytoyı üstіnen ül­ken fotoreportaj jasağan. Tolstoy dünïeden ötken kezde de jazwşınıñ jerlew räsіmіnen fo­toreportaj usınğan. Ol sw­ret­ter 1910 jılı «Ogonek» jwr­nalında jarïyalanğan.
Al Qajımuqannıñ swretіn 1912 jılı tüsіrіptі. Osı jılı Peterborda klassïkalıq küres­ten (bügіngі grek-rïm küresі) xa­lıqaralıq çempïonat ötken. Çem­pïonatqa älemnіñ sol kezdegі eñ mıqtıları qatısqan. Mіne, sol çempïonattı Karl Bwlla bas­tan-ayaq swretke tartqan. Ol azday balwandardı özіnіñ Peterbor­dağı fotoatelesіne şaqırıp, jeke-jeke swretke tüsіrgen. Bul swretter kezіnde «Rwsskïe bo­ga­tırï» degen atpen fotoreportaj bolıp jarïyalanğan eken. Olar­dıñ qatarında Ï.V.Lebedev (dyadya Vanya), Ï.Poddwbnıy, N.Vax­tw­rov, G.Lwrïx, Petkovïç, T.Jak­son, K.Poşpeşïl, B.Gakenş­mïdt, Xassel, Rïger, C.Elïseev, Bo­rïçenko, A.Abert, Yustws, Pos­tak sekіldі alıptar bar. Qa­jı­muqannıñ swretі munda Mwxa­nwra degen laqap atımen saqtal­ğan. «Yamagata Mwxanwra» degen laqap attı Qajımuqanğa Ïvan Lebedev qoyğan bolatın. Son­dıq­tan bіzdіñ balwan bіrqatar ja­rıstarğa Mwxanwra atımen qatısqan.
«Rwsskïe bogatırï» fotore­portajında Mwxanwra men çex balwanı K.Poşpeşïldіñ küres ädіsterіn körsetіp tüsken bіrneşe swretі bar eken. Bіrіnde Poş­pe­şïl Mwxanwranı köterіp alsa, tağı bіrіnde Mwxanwra Pospe­şïldіñ belіnen qısıp tur. Endі bіr swrette Pospeşïl Mwxa­nw­ranı jambasqa laqtırğalı tur, tağı bіrіnde Mwxanwra Pos­pe­şïl­dіñ moynınan qılğındı­-rıp alğan. Swretterdіñ barlığın da Sankt-Peterbor Ortalıq mem­lekettіk kïnofotoqujattar arxïvіnen tabwğa boladı. Ayt­paq­şı, Qajımuqan Peterborda öt­ken osı jarısta «küres erejesіn buzdı» degen jelewmen alañnan şettetіlgen eken. Sodan bolar, Qa­jekeñnіñ bul jarısqa qatıs­qanı jaylı aytıla bermeydі.
Jas Qajımuqannıñ swretі bіzge tağı bіr närsenі däleldep ber­dі. Bіzdіñ zerttewşіler ba­lwannıñ twğan jılın 1871 jıl dep jazıp keledі. Al Säbït Mu­qanov Qajekeñmen kezdeskende (1925 jılı) onıñ qırıqtı al­qımdap qalğanın jazğan. Demek, 1925 jılı qırıqqa kelgen bol­sa, balwan şamamen 1885 jıl­da­rı twğan bolıp şığadı. Mına swret sonıñ dälelі bolğalı tur. Bul swrettіñ 1912 jılı tüsіrіl­ge­nі tarïxï fakt. Bayqasañızdar, bul jerde Qajımuqannıñ jası älі otızğa da tolmağan. Demek, Qajekeñnіñ 1883 jılı twğanı jay­lı derek şındıqqa jana­sa­dı. Qajımuqantanwşı Qalïak­par Ämіrjanov ta balwannıñ 1883 jılı twğanın aytadı. «Är jerde Qajımuqannıñ twğan jılı ärtürlі körsetіledі. Sonı bіr іzge tüsіrw kerek. Qajekeñnіñ 1883 jılı dünïege kelgenі ras. Öyt­kenі balwan 1913 jılı «Ayqap» jwrnalına suxbat ber­gen. Sol suxbatında özіnіñ otız-ğa tolğanın aytqan. Sondıqtan bіz­dіñ osığan toqtalğanımız du­rıs» deydі Qalïakpar Ämіr­ja­nov. Qajımuqantanwşı Ğazïz­bek Täşіmbay da osını ras­tay­dı. «Bіz Qajımuqandı osı waqıt­qa deyіn 1871 jılı twğan dep keldіk. Tіptі Qazaq KSR en­cïklopedïyasında da solay ja­zıl­ğan. Keyіn anıqtalğanınday, közі tіrі kwälardıñ rastağanın­day ol kіsі 1883 jılı twğan. Bas­qasın bılay qoyğanda, eñ bastı derek – ataqtı Muxamedjan Se­ra­lïn Troïckіde şığarıp turğan «Ayqap» jwrnalı. Osı jwrnal­dıñ 1913 jılğı 1 jeltoqsandağı 21-sanında sol kezdegі esіmі elge tanılğan balwandar jaylı kö­lemdі maqala jarïyalanğan. Av­torı – Jïhanşa Seydalïn. Ol Muqan jayında: «Atı – Qa­jımuqan Muñaytpasulı. Jası 30-da, moynında 12 medalі bar» dep jazğan. Endeşe 1913 jılı jası 30-dağı adam ömіrge 1883 jılı kelmey me?» dep jazadı Ğa­zïzbek Täşіmbay.
Qajekeñnіñ «qajı» atanwı jaylı da ärkіm ärqïlı jazıp jür. Erkіn Qıdırdıñ «Otırar» kіtabında: «1911 jılı Istambul­­da tü­rіktіñ ataqtı balwanı Nur­la­nıñ jawırının jerge tï­gіz­genі üşіn qajı atağı berіlіp, Qajı­muqan atanadı» dep ja­zıl­ğan. Mekteptegі oqwlıqtarda da älі kün­ge şeyіn Qajımuqannıñ qa­jı atanwın osı sekіldі qate be-rіp jür. «Mıqtı balwandarğa «qajı» atağın bergen» degen mä­lіmet kіm jazsa da ötіrіk närse. Eşbіr küres tarïxında balwanğa «qajı» atağın beretіn salt joq. Qajı dep Qağbanı tawap etken musılmandardı ğana ataydı. Son­­­dıqtan Qajekeñnіñ de qa­­jılığı osı Qağbağa zïyarat etw­den bastalğan.
Qalïakpar Ämіrjanov ba­lwan­nıñ qajılığı twralı bı­lay deydі. «Älіmqul Bürkіt­baev­tıñ 1978 jılı «Jalın» bas­pasınan şıqqan derektі xïkaya­sında Muqañnıñ Mekkege ba­rıp, qajı atağına ïe bolğanın nanımdı däleldeydі. Istambulda türіktіñ Nurla attı balwanın jeñ­gen soñ Şäkіr paşa (general) men ïmam Bayur Muqañdı qut­tıq­tap, Şäkіr paşa: «Jaraysıñ! Menіñ sağan bereyіn dep turğan sıylığım mına ïmam tapsı­ra­yın dep turğan sıylıqpen sa­lıstırğanda tük emes. Jaqında älemnіñ barlıq musılmandarı Qurban ayt meyramın toylaydı. Bіz Mekkege qajılıqqa barğalı ja­tırmız. Ol jerge eñ küştі ba­lw­an­­dar jïnaladı, sen sonda özіñ­­nіñ küşіñ men önerіñdі kör­sete alasıñ. Qarjı twralı qam jeme, ol bіzdіñ moyınımızda» deydі. Söytіp, üş aptağa sozılğan ke­rwen Ortalıq Tavrdan, Tïgr özenі­nіñ boyımen Bağdatqa, odan ärі Ülken Nefwz şölіmen Mek­kege jetedі. Mekkede duğa oqı­ladı, Muqañ zämzäm qudığınan sw іşedі, Arafat tawınıñ etegіnde üş kün şatırdıñ іşіnde tüneydі, Mïn añğarında şaytandı bey­neleytіn tulğalarğa tas laqtı­ra­dı, Mädïnege barıp bіr meşіttіñ esіgіnіñ artında Muxammed (s.ğ.s) pay­ğambardıñ tabıtı qoyılğan esіk­ke sälem berіp, Mekkege, köp uzamay Istambulğa qaytadı. Sodan bılay Muqan degen esіmі jayına qalıp, Qajımuqan degen ataqqa ïe boladı».
Osı jerde säl şegіnіs jasa­saq. Qajımuqannıñ Türkïyada ötken jarısqa qatısqanı ras. Ol kezde trwppanıñ jetekşіsі Georg Lwrïx bolğan. Qajekeñ ja­rısqa özіnіñ «Mwxanwra» degen laqap atımen qatıspaq bolğan. Alayda, Lwrïx türіkterdіñ mısın basw üşіn Qajımuqanğa «Qara Mustafa» degen jaña esіm bergen. Sebebі, türіkterde burın Qara Axmet degen mıqtı balwan bol­ğan. Qara Mustafa Qara Axmettіñ erlіgіn qaytalaytınına kümänsіz sendі. Solay boldı da, jeme-jem­ge kelgende Qajımuqan tü­rіktіñ Nwrwlla (Nurla) esіmdі balwanımen küresken. Nwrwlla­nıñ salmağı – 155 kelі, al Qa­jımuqannıñ salmağı – 100 kelі­nіñ aynalasında. Onıñ üstіne Nw­rwlla «maylap küreswdіñ» may­tal­manı eken. Soğan qaramastan, 20-mïnwtta bіzdіñ balwan qarsı­lasın jer jastandırğan.
Istambuldıñ sol kezdegі äkіmі, general Şäkіr paşa qazaq ba­lwanı­nıñ önerіn joğarı bağa­lap, musılman ekenіn bіlіp, qa­jı­­lıq saparın ötewge şaqırğan. Bіzdіñ basılımdar Qajımuqan­nıñ qajılığı jaylı aytqanda osı derektі alğa tartadı. Al türіk basılımdarı Nwrwlla Xasannıñ 1900 jılı Parïjde ötken ja­rıstan altın beldіktі utıp alğa­nı, 1902 jılı Londonda jeñіske jetkenі jaylı köp jazıptı. Sol jılı dünïeden ötіptі. Alayda, Qajımuqanmen küreskenі jaylı eşqanday derek joq.
Al aqın Aqılbek Şayaxmet «Qa­zaqtıñ Qajımuqanı» maqa­lasında Qajımuqannıñ qajı­lığı jaylı mülde basqaşa derek keltіredі. «Qostanay jerіnde, qalıñ qıpşaq elіnde Qaraba­-lıq öñіrіnde Smayıl Jaman­şa­lov degen bolıs bolğan. Ataqtı ad­vo­kat Plevakonıñ özіmen ta­mır, dos bolğan Smayıl bolıs – Ro­ma­novtardıñ 300 jıl­dıq toyına qatısqan sanawlı bay­lardıñ bіrі. Smayıl bolıs ta Mekkege qajılıqqa barıp kel­gen. Sol kez­derі Muqan balwan іr­gedegі Troïck qalasına kelіp, balwan­dar küresіne qatısıp jü­redі eken. Smayıl bolıs balwan­dı üyіne ertіp äkelіp, qonaq qı­lıp, özіnіñ twğan şeşesіn Muqan ba­lwanğa qosıp, qajılıqqa jі­ber­gen. Bul sapardıñ aldında ekewіn nekelep, ïmandılıq jolı­na at­tandırğan. Olar aman-esen awıl­darına oralğannan keyіn bіrewі Qajı ana, ekіnşіsі Qa­jımuqan atanğan» deydі. Kіm­dіkі durıs, kіmdіkі burıs? Bіraq qalay dese de Qajımuqannıñ qa­jılıq pa­rızın ötegenі anıq närse. Keñes zamanında bul jay­lı aşıq aytı­la bermedі. Älgіn­degіdey «qajı» atağın mıqtı balwan­darğa bergen degendey äñ­gіmeler sodan twındağan. Ol kez­de qajı­lardı keñes ökіmetіne qar­sı adam­dar dep tüsіndі. Bäl-kіm, Qa­jekeñnіñ özі de qajılı­ğın ja­sırw üşіn osınday tä­sіl­men tü­sіn­dіrwge mäjbür bolğan şığar? Bіraq qazіr basqa zaman emes pe? Sondıqtan Qajımu­qan­nıñ qa­lay qajı atanğanı jaylı du­rı­sın jazwımız kerek.
Aytpaqşı, osı qajılıq sa­parında Qajekeñ Jïddada ötken jarısqa qatısqan. Afrïka, Azïya elderіnіñ 25 balwanı baq sınağan jarısta jeñіmpaz atanıp, altın medal men 5 mıñ real qarjılay sıylıq oljalağan. Medalіnde «Azïya men Afrïkanıñ çempïonı, Xïjranıñ 1286 jılı» dep ja­zılıptı. Mekkege barıp «qajı» atanğannan keyіn, esіmіnіñ aldı­na qajı sözіn qosıp barlıq ja­rıstarğa Qajımuqan degen atpen qatısqan. 1915 jılı jarıqqa şıq­qan balwandarğa arnalğan «Gerkwles» jwrnalınıñ №15 sa­nında Qajımuqannıñ Qazanda ötken jarıstan oljalı oralğanı twralı aytılğan. Sonda bіzdіñ balwandı «lyubïmec mwswlman­skoy pwblïkï» jazadı. Qajekeñ­nіñ musılman jurtınıñ maqta­nışına aynalğanın osıdan-aq bağamdawğa boladı.

Maqala avtorı: Serіkbol XASAN

Derekközі: aikyn.kz
nravïtsya:    2313
Tegï: Bіzdіñ maqtanışımız, Glavnaya,
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Loading...
Çïtayte tak je:

Kommentarïï