16 Dekabr
18:56
Astana: -14 °C
Almatı: -7 °C
USD/KZT: 335.33
EUR/KZT: 395.49
RUB/KZT: 5.70
CNY/KZT: 50.75
Älem jañalıqtarı
1 säwіr 11:14
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Jat jurtta jerlengen jampozdar

Qazaqtıñ otjürektі aqını Əbdіraştıñ Jarasqanı bіr jırınıñ tüyіnіn: «Qulpıtas qoyar-qoymas basımızğa, Ol jağın Waqıttıñ özі bіler!..» dep bіr qayıratını bar. Osı arqılı aqın özіnіñ ğana emes, burınğı babalardıñ amanatın da jetkіzіp turğanday. Zadında xalıq atınan da qulpıtas özі ayrıqşa qurmettegen, elge eñbegі sіñgen tulğasına qoyadı emes pe. Jarasqan aqın aytqan «waqıttıñ» astarında urpaq parızı qosa örіlіp jatır, dep jazadı «Egemen Qazaqstan» gazetі bügіngі sanında.
QazAqparat tanımdıq mañızı zor osı maqalanı oqırmandar nazarına usınadı.
Öytkenі, waqıt ötken sayın nağız tulğalardıñ el aldındağı mərtebesі de bïіktey tüspekşі. Sol arqılı ïgі jaqsılardıñ eñbegі urpaq sanasında qayta jañğıradı, waqıt ölşemі osılayşa «kіmnіñ kіm ekendіgіn» tarazılap beredі. Ötkenіne qurmetpen qaraytın urpaq qana ömіrden ötken ïgі jaqsıları men jaysañdarına layıqtı qoşemet körsete aladı. Ərïne, ol üşіn əwelі tektіlerіmіzdі tügendep alw, olardıñ elge sіñіrgen eñbegіn saralaw məselesі aldan şığatını belgіlі.
...Este joq eskі zamanda babalarımızdıñ bіrі bіlіm іzdep, іlіm qwıp Şam şaharına jol tartsa, endі bіrі tağdırdıñ tawqımetіmen quldıqqa satılıp, Mısır elіnen bіr-aq şıqqan. Olardıñ twğan jerden, özderі ömіr boyı añsap ötken jwsandı dalasınan jıraqta məñgіlіk qonıs tebwіne osınday jağdaylar sebep bolğan. Ne desek te, ğulama ğalım, «Şığıstıñ Arïstotelі» atanğan əl-Farabï men ataqtı qolbasşı, Mısırğa bïlіk jürgіzgen sultan Beybarıstıñ qazіrgі Qazaq elі dep atalatın іrgelі jurttıñ perzentі ekenі - tarïxta tübegeylі tañbalanğan aqïqat. Basqa jurt olardıñ ulan-ğayır ulı dalanıñ ulanı ekendіgіnen, sol dalanı qazaq degen xalıq mekendeytіnіnen beyxabar bolıp jatsa, ol - bügіngіlerdіñ kemşіlіgі. Qazіrgі kezde əlemde «toğızınşı terrïtorïya» sanalatın Qazaq dalasınan əl-Farabï, sultan Beybarıs, Muxammed Xaydar Dwlatï sındı danalar şıqqandığın ğalamğa tanıta almay jatsaq, ol da əlі ornı tolmay jatqan osal tusımız.
Jat jurtta jerlengen atalarımızdıñ tağı bіrі emïgracïyada jürіp dünïeden öttі. Twğan xalqınıñ, qazaq elіnіñ ğana emes, ïsі türkі jurtınıñ azattığı üşіn arpalısqan, totalïtarlıq jüyenіñ qısımına şıdamay, emïgracïyağa ketwge məjbür bolğan Alaş arısı Mustafa Şoqay sırtta jürіp te elіnіñ təwelsіzdіgі üşіn küresіn jalğastıra berdі.
Bügіnde jat jurt sanalatın elderde jerlengenderdіñ kelesі bіr tobı - atamekenіnіñ topırağı buyırğandar. Taşkenttі bïlegen Töle bï, Samarqanğa bïlіk aytqan Jalañtös bahadür osınıñ ayğağı. Arda qazaq keñ jürіp, en jaylağan Nuratada (Özbekstannıñ Nawaï oblısı) Əyteke bïdіñ jerlenwі de osını dəleldeydі. Qurmanğazınıñ süyegі de ata-babaları at oynatqan Reseydіñ Astraxan oblısınıñ awmağında jatır. Edіl men Jayıq özenderіnіñ arasındağı qazaqtıñ ataqonısın Resey patşası ІІ Paveldіñ jarlığımen zañdastırıp bergen Bökey xan da atalğan oblıstıñ şeñberіnde məñgіlіkke damıldağan.
Zamanalar dawılınan, töñkerіster topalañınan bağzı babalarımız keñ jaylağan qonısımızdıñ örіsі tarıldı. Ustağannıñ qolında, tіstegennіñ awzında kettі demesek te, surqay sayasattıñ kesіrіnen basqanıñ qanjığasına bökterіlgenі aşıq məsele. Resey, Qıtay, Özbekstan awmağında jatqan babalardıñ süyegі osığan kwə. Ərïne, awmaqtıq talap qoyğalı otırğan bіz joq. Mümkіndіgі bolsa, süyegі jat jurtta qalğan ulılarımızdıñ basına eskertkіş-belgі ornatıp, jaqsılarımız ben jaysañdarımızdı ulıqtaw - bastı parızımız. Eñ bolmasa, olardıñ qay jerde jerlengenіnen xabardar bolw, sonı keler urpaqqa amanattaw da tarïxï tanımnıñ bastawı bolmaqşı. Bіz köterіp otırğan məselenіñ mañızı da osığan sayadı. «Ölі razı bolmay, tіrі bayımaydı» degendі babalarımız osığan qatıstı aytqan şığar-aw.
Təwelsіzdіk tusında arğı-bergі tarïxımızğa jañaşa közqarastıñ qalıptaswı kesek tulğalardıñ tragedïyalı həmtağılımdı tağdırın tarazılap, eñbekterіn saralawğamümkіndіk berdі. Əl-Farabï, Beybarıs sultan, Töle bïdіñ kesenesі qalpına keltіrіlіp, Qurmanğazınıñ, Əyteke bïdіñ, Bökey xannıñ kesenelerі boy köterdі. Bіz el təwelsіzdіgіnіñ 25 jıldığı qarsañında atajurttan jıraqta jerlengen tulğalardı eske alğandı jön körgen edіk.

SÏRÏYa
Əbw Nasır əl-Farabï - Otırarda twıp, əlemge dañqı jayılğan şığıstıñ ulı oyşılı. Fïlosof, matematïk, astronom, fïzïk, botanïk, lïngvïst, logïka, mwzıka zerttewşіsі. Əl-Farabï babamız 970 jılı Şam şaharında, qazіrgі Sïrïyanıñ Damask qalasındağı Bab əs- Sağïr zïratına jerlengen. Kesenesі 2010 jılı Qazaqstan Ükіmetіnіñ at salıswımen qayta qalpına keltіrіldі.
 
EGÏPET
Beybarıs sultan - 1223-1277 jıldarı Mısırda bïlіk qurğan. Qıpşaq dalasında twğan dañqtı əmіrşі Kaïrde jerlengen. 2010 jılı qayta qalpına keltіrіlgen 6 tarïxï nısannıñ tіzіmіnde Beybarıs babamızdıñ da kesenesі bar.
Qaytpay (Tolıq nıspısı - əl- Əşraf Seyіt ad-Dïn Qaytpay) 1416 (18) jılı Deştі Qıpşaq topırağında kіndіgі kesіlgen. Qaytpay Mısır men Şamnıñ (Sïrïya) məmlükterden şıqqan on segіzіnşі sultanı (1468-1496) bolğan. Ol Mekke, Mədïna, Kaïr, Qudıs (Ïerwsalïm), Damaşıq (Damask), Xaleb (Aleppo), Aleksandrïya sekіldі şaharlardıñ qurılı-sında öz qoltañbasın qaldırdı. Sultan 1496 jılı dünïeden öttі. Süyegі özі saldırğan Qaytpay keşenіne jerlengen.
Qawam ad-dïn əl-Ïtqanï (Ïqanï) əl-Farabï at-Türkіstanï (1286-1357) Türkіstan qalasınıñ şığısında 20, Otırardan soltüstіkke qaray 40-50 şaqırımday jerdegі, orta ğasırlarda Ïtqan (Atqan), qazіrgі waqıtta Ïqan dep atalatın kentte dünïege kelgen. Ol otızdan asqan şağına deyіn Otırarda ïmam bolğan. Sonan soñ bіlіm іzdep əwelі Samarqan men Buxarağa, keyіn Damaskіge sapar şekken. Bağdadta 25 jıl qazïlıq etken əl-Ïtqanï sonda üylenіp, bala- şağalı bolğan. Ömіrіnіñ soñında Kaïrge qonıs awdarıp, sonda baqïlıqqa attanğan.

ÜNDІSTAN
Muxammed Xaydar Dwlatï (1499-1551) - əygіlі tarïxşı, ədebïetşі, Moğolstanmen oğan іrgeles elderdіñ tarïxı jönіnde asa qundı derekter beretіn «Tarïxï Raşïdï» kіtabı men «Jaxannama» dastanınıñ avtorı. Ündіstannıñ Kaşmïr ştatındağı «Mazarï-ï Salatïn» qorımında jerlengen.

TÜRKÏYa
Xasen Oraltay (1933-2010) - şeteldegі qazaqtardıñ azattıq üşіn küres sïmvolına aynalğan tulğa. Ewropadağı «Azattıq» radïosınıñ qazaq bölіmіn 40 jılğa jwıq basqarğan, azattıq ïdeyasın jer jüzіndegі qazaq balasına uzaq jıldar boyı nasïxattağan. Beyіtі - Türkïyanıñ Salïxlı qalasındağı musılman zïratında.
Mustafa Öztürіk (1954-1995) - taek- vondo sportınan əlemnіñ altı dürkіn çempïonı, 6-şı dan ïegerі. Musılman əlemіndegі osınday bïіktіktі bağındırğan jalğız adam. Atamekenіne oralğan arda azamat 1995 jılı Almatıda belgіsіz jağdayda köz jumdı. Süyeg іIstambuldağı zïratta.
 
GERMANÏYa
Mustafa Şoqay (1890-1941) - körnektі qoğam jəne memleket qayratkerі, türkі dünïesіnіñ dañqtı küreskerі. Qızıl ïmperïyanıñ qısımınan elden bezіp, aldımen Grwzïya, sonan soñ Türkïya arqılı Germanïyağa, odan Francïyağa barıp ornığadı. Alaş jurtınıñ qaysar perzentі 1941 jılı 27 jeltoqsanda Berlïnde jumbaq jağdayda qaytıs boldı. Süyegі Berlïndegі «Türіk şahïtlіgі meşіtі» awmağındağı şağın zïratqa jerlengen.
Məjït Aytbaev (1914, Qızılorda oblısı - 1945, Drezden) - aqın, pwblïcïst. Ekіnşі dünïejüzіlіk soğısta awır jaralanıp, nemіsterdіñ tutqınında bolğan. Topıraq Drezden qalasınan buyırdı.
Maxmet Qulmağambetov (1930-2008) - Orta Azïyadan şıqqan tuñğış dïssïdent. Sayasï közqarası üşіn jazıqsız bas bostandığınan ayırılıp, jetі jıl türmenіñ dəmіn tatqan. Qazaqstan təwel- sіzdіk alğannan keyіn, Joğarğı sottıñ ükіmіmen aqtaldı. Myunxende köz jumdı.

QITAY
Aqıt Ülіmjіulı (1868-1940) - Qıtay, Moñğolïya qazaqtarı arasınan şıqqan körnektі aqın, ağartwşı, qoğam qayratkerі. Qurandıtuñğış ret qazaq tіlіne awdarğan. Xalıq köterіlіsіne belsene qatısqanı üşіn tutqınğa alınıp, kіtaptarı örtelіp, türmede azaptalıp öltіrіlgen.
Zuqa Səbïtulı (1867-1928) - qoğam qayratkerі, batır. Jergіlіktі qazaqtardı qıtay ulıqtarınıñ qıspağınan qorğawğa küş salğan. 1928 jılı Qıtay əskerlerіnіñ qolınan Zuqa batır men onıñ serіkterі qapıda qaza tabadı. «Ökіmetke qarsı şıqqandardıñ köretіnі osı» dep jergіlіktі qazaqtardı üreylendіrw maqsatımen Sarsümbe qalasındağı köpіrge Zuqa batırdıñ basın іlіp qoyadı. Erlіgіn qurmetteytіn xalıq keyіn onı Belqudıqqa jerlep, basına ülken qorğan turğızğan.
Ospan batır (1899-1951) - Şığıs Türkіstannıñ ult azattığı jolındağı kösemі, el basqarğan əygіlі batır. 1943 jıldıñ küzіnde Qızılqïya degen jerde jurtşılıq onı aq kïіzge otırğızıp xan kötergen. Batırdı qıtay kommwnïsterі qapıda qolğa tüsіrgen. 1951 jılı 28 səwіrde Ürіmjіde atılğan.
Əset Naymanbayulı (1867-1923) - əygіlі aqın, ənşі, sazger. «Əsettіñ Kempіr baymen qoştaswı», «Maqpal», «Qara köz», «Mayda qoñır», «Qoñır qaz», «Qısımet», «Ardaq» sekіldі ənderі xalıq arasına keñіnen tanımal. Añdawsızda almaspen wlanğan darın ïesі qapıda köz jumdı. Qabіrі QXR, Qulja wəlayatınıñ Kökqamır jaylawında.
Jüsіpbek Şayxıslamulı (1854- 1936) - qïssaşı, qazaqtıñ awız ədebïetі ülgіlerіn jïnawşı, bastırıp taratwşı, nasïxattawşı. Arab, parsı tіlderіn jetіk bіlgen. 1936 jılı Şıñjañ ölkesі, Іle awdanınıñ taw bawrayında qaytıs bolğan.
Tañjarıq Joldıulı (1903-1947) - aqın. 1940 jıldan bastap Qıtay ükіmetі qazaqtıñ betke ustar tulğaların ayawsız basıp-janşığan tusta türmege qamalıp, jan tözgіsіz azapqa uşıraydı. 1947 jılı awır nawqastan köz jumdı. Zïratı QXR- dıñ Іle aymağınıñ Künes awdanındağı Şapqı jaylawında.
Dəlelxan Sügіrbayulı (1906-1949) - sayasï qayratker. Qıtaydağı Altay aymağınıñ wəlïі (gwbernator), Altay attı əskerler polkınıñ komandïrі. 1949 jılı Beyjіñge memlekettіk dərejedegі arnayı jïınğa uşıp bara jatıp, uşaq qulap, qaza taptı.
Jaqıpberdі Soltanbekulı (1884, Almatı oblısı, Rayımbek awdanı - 1932, QXR, Janbulaq qorımı) - batır, mergen. Keñes jəne Qıtay ökіmetі tarapınan qwğınğa uşırağan tarïxï tulğa. 1916 jılı Qarqara köterіlіsіnde tutqınğa alınğan el ağaların bosatıp alw üşіn atqa qonğan xalıq jasağına basşılıq jasağan. 1933 jılı Küre qamalında Qıtay əskerі qasında 24 adamı bar Jaqıpberdі mergendі oqqa baylaydı. Süyegі Şıñjañdağı Janbulaq qorımına jerlengen.
Mergenbay Jamanközulı (1882, Almatı oblısı, Rayımbek awdanı, Qaqpaq awılı - 1931, QXR, Qurmanjan köpіrі) - batır, mergen. Alğaşqıda Qızıl əsker qatarında qızmet etіp, Jetіswda keñes ökіmetіn ornatwğa qatısqan. Bіraq keyіngі asıra sіltewşіlіk sayasat Mergenbaydıñ közqarasın özgertwge sebepşі boladı. 1931 jılı köş bastap Qıtay jerіne ötkende qalmaqtarmen şayqasta qaza tabadı. Batırdıñ denesі Tekes özenі boyındağı, Qurmanjan köpіrіnіñ oñtüstіk-şığısındağı töbeşіkke jerlengen.
Qajığumar Şabdanulı (1925-2011) - jazwşı. Sayasï jalamen ömіrіnіñ qırıq jılğa jwığın jazalaw lagerіnde, türmede ötkіzgen. «Qılmıs» trïlogïyasınıñ avtorı. 2011 jıldıñ aqpan ayında ömіrden ozğan qalamgerdіñ süyegі QXR-dıñ Şəweşek qalasındağı musılman qorımında jatır.
Mütəlіp Əmіreulı (1928-1988) - əygіlі teatr jəne kïno akterі. «Tyan- Şan qızıl gülі», «Qız beyіtі», «Jetіm qızdıñ maxabbatı» sındı ataqtı kïno-fïlmderde bastı rölderdі somdağan.

TÏBET
Böke batır Jırğalañulı (1846- 1904) - ult qayratkerі. Xalqınıñ qamın oylağan er, artına jurtın ertіp, Tïbet asıp, Ündіstannıñ şekarasına at tumsığın tіrep toqtaydı. Böke batırdı 1904 jıldıñ jazında Tïbet törelerі el astanası Lxasa qalasına şaqıradı. Osı sapardan elіne oralğan tusta Böke awırıp, qaytıs boldı. Süyegі Tïbet avtonomïyalı rayonı Altıntoq awdanına jerlengen.

RESEY
Dospambet jıraw (1490 jılı qazіrgі Resey Federacïyasınıñ Rostov oblısında dünïege kelіp, 1523 jılı Astraxan mañındağı Azaw qalasında dünïeden ötken) - jıraw, qolbasşı. Dospambet jıraw qazaq xalqınıñ qalıptasw kezeñіnde ömіr sürgen. Deştі Qıpşaqtı köp aralağan. Baqşasarayda, Istambulda bolğan. Qırım xanınıñ jağında köptegen əskerï jorıqtarğa qatısqan. Taypaaralıq urıstardıñ bіrіnde qaza taptı.
Qadırğalï Jalayrï (1530-1605) - ataqtı ğalım, şejіreşі. Təwekel xannıñ sarayında qızmet etіp, aqılşı mіndetіn atqarğan. Orazmuxammed sultanmen bіrge Resey patşası Borïs Godwnovtıñ qol as- tında amanatta bolğan. 1602 jılı jarıq körgen «Jılnamalarjïnağınıñ» avtorı. Reseydіñ Ryazan oblısı, Kasımov qalasındağı musılman qorımına jerlengen.
Bökey xan Nuralıulı (twğan jılı belgіsіz - 1815) - Bökey ordasınıñ xanı. Edіl men Jayıq özenderіnіñ arasındağı qazaqtıñ ataqonısın 1580 jıldan Resey patşalığı ïelenіp kelgen edі. Bökey xan Resey patşası ІІ Pavelden qazaqtardıñ osı jerge qonıstanwına ruqsat alıp, Bökey ordasınıñ іrgesі qalanıp, elіmіzdіñ batısındağı Reseymen aradağı şekara şegendeldі. Bökey xan 1815 jıldıñ 21 mamırında köz jumdı. Zïratı qazіrgі Reseydіñ Astraxan oblısı, Krasnıy Yar awdanı, «Malıy aral» awılına jaqın jerde.
Arınğazı xan Əbіlğazïzulı (1758- 1833) - körnektі memleket qayratkerі, dəwlesker küyşі. Xalqına jağımdı bolğanı üşіn el awzında «Tınım xan» atanğan. 1823 jılı patşalıq Resey ükіmetі onı qapıda aldap qolğa tüsіrіp, Kalwgağa jer awdardı. Arınğazı xan aydawda jürіp belgіsіz jağdayda qaytıs bolğan.
Qurmanğazı Sağırbayulı (1823- 1896) - qazaqtıñ ulı küyşіsі. «Aday», «Sarıarqa», «Aqsaq kïіk», «Töremurat», «Balbırawın», «Qwanış», «Köbіk şaşqan», «Kіşkentay» sındı köptegen küydіñ avtorı. Küyşіnіñ süyegі Astraxan oblısınıñ Volodar awdanına qarastı «Qurmanğazı töbe» dep atalatın jerde jatır.
Səlіmgerey Jantörïn (1864-1926) - ult-azattıq qozğalıs jetekşіlerіnіñ bіrі, mecenat. Ataqtı «Ğalïya» medresesіn salwğa qarjılay ıqpal etken, «Əl-Ğalamï əl-Ïslamï» (musılman əlemі) dіnï-sayasï gazetіnіñ qurıltayşısı həm ïdeyalıq bağıttawşısı bolğan. «Alaş» partïyasınıñ kösemderіmen aralasıp, olarğa qoldaw körsetken. 1926 jılı jumbaq jağdayda ömіrden ozğan Səlіmgerey Jantörïn Wfada jerlendі.
Əlïxan Bökeyxanov (1876-1937) - ult tarïxında öşpes іz qaldırğan Alaşorda kösemі, qazaq jerіnіñ astındağı, üstіndegі, kögіndegі bar baylığı qazaqqa qızmet etwіn armandap ötken asa körnektі tulğa. 1937 jıldıñ tamızında naqaq jalanıñ qurbanı bolıp Məskewde atw jazasına kesіldі.
Jüsіpbek Aymawıtov (1889-1931) - qazaq xalqınıñ azattığı üşіn küresken ult qayratkerі, klassïk jazwşı, ağartwşı ğalım. 1929 jılı «ultşıl uyımmen baylanısı bar» degen jalamen tutqındalıp, 1931 jılı atw jazasına kesw twralı sırttay ükіm şığarıldı. Məskewde jerlengen.                                                                                          
Nığmet Nurmaqov (1895-1937) - körnektі qoğam jəne memleket qayratkerі, qalamger pwblïcïst. Alaş arısı Əlïxan Bökeyxanovpen bіr künde, bіr statyamen Məskewde atılğan.
Sultanbek Qojanov (1894-1938) - memleket jəne qoğam qayratkerі, ğalım, pwblïcïst. Astananı Orınbordan Qızılordağa köşіrwde, burmalanıp kelgen «kïrgïz» degen attı «qazaq» dep tüzetwde eren qayrat körsetken.
Nəzіr Törequlov (1892-1937) - memleket jəne qoğam qayratkerі. Qazaqtan şıqqan alğaşqı kəsіbï dïplomat. KSRO- nıñ Sawd Arabïyasındağı ökіlettі ökіlі bolğan, Dwayen lawazımına (sol eldegі elşіlerge basşılıq jürgіzetіn dəreje) jetken tuñğış qazaq. Ult müddesіn öz ömіrіnen bïіk qoyğan ardaqtı azamat 1937 jılı atw jazasına kesіldі.
Turar Rısqulov (1894-1938) - memleket jəne qoğam qayratkerі. Xalıq komïssarları Keñesі törağasınıñ orınbasarı dərejesіne deyіn köterіldі. 1937 jılı 21 mamırda Kïslovodskіde demalısta jürgen jerіnde «pantürіkşіl», «xalıq jawı» degen ayıppen tutqınğa alındı, Məskewde atıldı.
Axmet Bіrіmjanov (1871-1927) - Alaş jurtınıñ azattığı üşіn küresken tulğa. Reseydіñ І jəne ІІ Memlekettіk Dwmalarına depwtat bolıp saylanıp, Musılman frakcïyası törağasınıñ orınbasarı qızmetіn atqarğan. Süyegі Lenïngradtağı «Volkov» zïratında.
Qambar Medetov (1901-1938) - ataqtı küyşі, öner qayratkerі. Küyşіlіk talantımen Stalïndі tañğaldırğan. 1937 jılı repressïyağa uşırap, Soltüstіk Qïır Şığısta qaytıs boldı.
Ğanï Muratbaev (1902-1925) - Ortalıq Azïyamen Qazaqstan jastar qozğalısın uyımdastırwşılardıñ bіrі, kommwnïstіk jastar ïnternacïonalınıñ qayratkerі. Ökpe awrwınan qaytıs bolıp, Məskewdegі «Vagankov» qorımına jerlendі.
Elïzaveta Əlïxanqızı Sədwaqasova (1903-1971) - «Alaş» qozğalısınıñ kösemі Əlïxan Bökeyxanovtıñ qızı, ult qayratkerі Smağul Sədwaqasovtıñ jarı. Dərіger-terapevt, medïcïna ğılımınıñ doktorı. Ekіnşі dünïejüzіlіk soğısqa özі suranıp attanğan. Məskew qalasında qaytıs bolğan.
Qayırbolat Maydanov (1956-2000) - Awğanstandağı soğısta Keñes Odağınıñ Batırı atanğan jalğız qazaq. Awğan jerіnde barlığı 1250 tapsırma orındap, 1100 sağat waqıtın əwede ötkіzgen. 2000 jılı Çeşenstandağı soğısta erlіkpen qaza tapqannan keyіn Resey Federacïyasınıñ Batırı atağı berіldі. Qazaqtıñ qıran qanattı qaharman ulı Sankt-Peterbwrgte jer qoynına tapsırılğan.                                                                                                                                                                                                  
Erіk Qurmanğalïev (1959-2007) - əygіlі opera ənşіsі, akter. 1992 jılı «Madam Batterflyay» spektaklіndegі bastı rölі üşіn Reseyde «Jıldıñ üzdіk akterі» atanğan. Asa sïrek kezdesetіn dawıs ïesі 2007 jılı köz jumıp, Məskewdegі «Vagankov» zïratına jerlendі.

ÏRAN
Jarılğap Qırıqmıltıq (1908- 1990) - Ïran qazaqtarınan şıqqan əygіlі aqın. Twğan elge degen jürekjardı sezіmnen twğan jırları otandıq merzіmdі basılımdarda jïі jarïyalanğan. Gümbez-Qawıs qalasınıñ іrgesіndegі qazaq awılında ömіrden ozdı.

MOÑĞOLÏYa
Kültegіn (684-731) - Türkі jurtınıñ dañqtı qolbasşısı. Ejelgі tarïxï- poezïyalıq jazba derekter boyınşa, 7 jasında jetіm qalğan, 16 jasında bes qarwın asınıp el qorğağan. Ağası Tonıkök dananı taqqa otırğızıp, özі ömіrіnіñ soñına deyіn at arqasında ğumır keşken. 47 jasında soğısta qaza bolğan.
Xamza Erzіnulı Zaysanov (1912-1966) - şetelderdegі qazaqtar arasınan şıqan alğaşqı qazaq generaldarınıñ bіrі, atı añızğa aynalğan əskerï uşqış. 1939 jılı Japonïyamen Xalxïn-Golda bolğan urısta teñdessіz erlіk körsetken. 1942 jılı Moñğolïya Ükіmetіnіñ qawlısımen Əwe qarwlı küşterіnіñ Bas qolbasşısı bolıp tağayındaladı. 1944 jılı Ulı Qurıltay basşısınıñ Jarlığımen oğan avïacïya general-mayor şenі berіledі. 1966 jılı qaytıs bolğan dañqtı batır Ulan-Batordağı «Altın besіk» zïratına jerlengen.

ÖZBEKSTAN
Er Qosay (1507-1594) - Qazaq xandığınıñ alğaşqı kezeñіnde ömіr sürgen, qazaq memlekettіgіn nığaytwğa üles qosqan tarïxï tulğa. Er Qosay türіkmennіñ ErSarıkösemіnіñ qızı Oğılmeñlіge üylengen. Odan jorıq jırşıları, aqındar, jırawlar, öner şeberlerі Qalnïyaz, Abıl, Nurım, Qaşağan sındı düldülder tarağan. Er Qosaymen Oğılmeñlі ana Nükіs qalasınıñ Bestöbe jerіnde məñgіlіkke damıl tapqan.
Təwekel xan - 1583-1598 jıldarı bïlіk qurğan qazaq xanı. Buxar xandığımen küreste Məskewmen odaqtaswdı jön sanap, 1594 jılı elşі attandırğan. Buxara qalasın alw üşіn bolğan urısta awır jaralanıp, Taşkentke kelіp qaytıs boldı. Samarqan qalasında jerlengen.
Şığay xan - 1580-1582 jıldarı bï- lіk jürgіzgen qazaq xanı. Şaybanï muragerlerіnіñ arasındağı taq tartısın qazaq memlekettіlіgіn nığaytwğa səttі payda-lanğan. Samarqan qalasında jerlengen.
Jalañtös bahadür Seyіtqululı (1576-1656) - batır qolbasşı, bï. Batırdıñ denesі Samarqan öñіrіndegі Dağbïd qıstağında jerlengen.
Töle bï (1663-1756) - qazaq xalqınıñ bіrlіgіn nığaytwğa zor üles qosqan ataqtı bï. Təwkenі xan etіp saylap, üş jüzdіñ ulıstarın bіr ortalıqqa bağındırwğa uyıtqı bolğan. Töle bï Taşkenttegі Şayqantəwіr zïratına jerlengen.
Əyteke bï (1644-1700) - qazaq xalqınıñ ataqtı üş bïіnіñ bіrі. Təwkenі xan etіp saylawğa qatısqan. Əyteke bïdіñ qabіrі Özbekstandağı Nawaï oblısınıñ Nurata degen jerіnde.
Sırım Datulı (1723-1802) - qolbasşı batır, bï, şeşen. 1783-1797 jıldardağı orıs otarşılarına qarsı ult- azattıq köterіlіstіñ jetekşіsі. Patşa əskerіnen bas sawğalağan Sırım Xïwa xandığınıñjerіne ötіp ketedі. El arasına atağı keñіnen tarağan batırdan qawіptengen Xïwa xanı onı qapıda wlap öltіrgen. Süyegі Qaraqalpaqstanda jerlengen.
Bazar Oñdasulı (1842-1911) - jıraw. Qazіrgі Qızılorda oblısınıñ Qarmaqşı awdanında dünïege kelgen. Bazar 15-16 jasınan bastap Or töñіregіn, Irğız, Sır boyı, Qızılqumdı, Ürgenіş, Xïwa ja- ğın jıraw retіnde aralaydı. Jırawdıñ öz aytwımen xatqa tüsken 15 mıñ jolğa jwıq öleñ-jırları, 5 dastanı saqtalğan. Bazar jırawdıñ öleñderі 1925 jılı Taşkentte şıqqan «Terme» jïnağına, 1931 jılı jarıq körgen «Qazaqtıñ ədebïet nus qaları» attı kіtapqa endі. Bazar jırawdıñ zïratı Özbekstannıñ Tamdı awdanınıñ Jalpaqtaw degen jerіnde.
Şədі Jəñgіrov (1855-1933) - aqın. Ol 30-ğa jwıq dastan jəne köptegen öleñder jazğan. Kölemdі şığarmalarınan qazіrşe tabılğanı - 18 dastan. Özbekstannıñ Sırdarïya oblısı Qaratöbe eldіmekenіnde dünïe salğan.
Serəlі Lapïn (1868-1919) Qızılorda oblısı, Sırdarïya awdanı, Qoğalıköl awılında twğan. Arab, parsı t.b. şığıs tіlderіn jetіk bіlіp, «Şahnama», «Twhrat al-Xanï» dastandarınıñ parsı tіlіndegі qoljazbaların zerttegen, Fïrdawsïdıñ «Şahnamasın» qazaqşa tərjіmalağan. 1919 jılı Samarqan qalasında belgіsіz jağdayda qaytıs boldı.
 Sabır Raxımov (1902-1945) - Keñes Odağınıñ Batırı, gvardïya general- mayorı, dañqtı qolbasşı. 1945 jıldıñ nawrız ayında Kenïgsbergte qaza taptı. Keyіn süyegі maydan dalasınan əkelіnіp, Taşkenttegі Kafanov sayabağına jerlendі.
Oral Tañsıqbaev (1904 - 1974) - keskіndemeşі, KSRO xalıq swretşіsі, KSRO Körkemswret akademïyasınıñ tolıq müşesі. Özbek KSR-і Memlekettіk sıylığınıñ lawreatı (1973). Lenïn jəne basqa 4 ordenmen marapattalğan. Taş-kenttegі «Şağatay» qorımına jerlengen.
Əbïbwlla Sadıqov (1930-1991) - balwan. 1952 jılı Aşxabadta Orta Azïya jəne Qazaqstan arasında ötken spartakïadada küresten absolyuttі çempïon bolğan. Özbekstannıñ bіrneşe dürkіn (1949,1954, 1955) çempïonı. Süyegі Nökіs qalasındağı zïratqa qoyılğan.
Ömіrzaq Qojamuratov (1936-1983) - aqın. Buxara oblısı, Tamdı awdanında twğan. Jazwşı», «Jalın» baspalarınan «Jïdelі Baysın» (1966), «Tañğı dawıs» (1971), «Jol ayaqtalmaydı» (1981), «Oy keşw» (1989), «Kün astında - qudіret» (1998), «Swrettegі jumbaqtar» (1998) jır jïnaqtarı jarıq körgen. Özbekstannıñ Nawaï oblısındajerlengen.

WKRAÏNA
Ğubaydolla Bökeev (1840-1909) - əskerï qayratker, Resey armïyasınıñ ïnfanterïya generalı. Orıs-türіk soğısında ayrıqşa qolbasşılıq qabіlet körsetkenі üşіn general-mayor atağın, «Erlіgі  üşіn» altın qılışın ïelengen, І dərejelі Anna ordenіmen marapattalğan. Otstavkağa şıqqan soñ, 1902 jılı ïmperator sıyğa tartqan Yaltadağı ïelіgіne köşіp barıp, süyegі sol qalada jerlengen.

TƏJІKSTAN
Elewsіz Buyrïn (1874-1933) - aqın, qoğam qayratkerі. 1911-13 jıldarı «Qazaq stan» gazetіnіñ redaktorı bolıp, «Qazaq-stan» sözіn tuñğış ret resmï tіlge engіzdі. 1932 jılı elde sayasï qwğın-sürgіnnіñ alğaşqı tolqını bastalğanda Elewsіz BuyrïnTəjіkstanğa qonıs awdaradı. Sonda Ortalıq arxïv basqarmasına ïnspektor bolıp qızmetke ornalasadı. 1933 jılı 16 səwіrde qızmetіnen qwılıp, köp uzamay aştıqtan Dwşanbede dünïe saladı.

TÜRІKMENSTAN
Qunıskerey Qojaxmetov (1895-1964) - qızıl çekïsterge qarwlı qarsılıq körsetkenі üşіn qwğındalğan, «Bandı Qunıskerey» atanğan xalıq batırı. Atıraw oblısı, Qızılqoğa awdanı, Taysoyğan qumında twğan. Keñes ökіmetі tusında «qandıqol qaraqşı» degen jala jabılsa da, ədіldіgіmen, erlіgіmen esіmі añızğa aynalğan. 1933 jılı Türіkmenstanğa bas sawğalawğa məjbür boladı. Sol jaqta Əbіlqayır Jamanov degen atpen ömіr sürіp, 1964 jılı ömіrden ozğan
P.S. Jat jurtta jerlengen tulğalardıñ joğarıdağı tіzіmіne qosılatın əlі qanşama arısımız bar ekenі sözsіz. Bіz bügіn tarïxtı zerttewşіlerge, ğalımdarğa usınıs retіndegі oyımızdı ortağa salıp otırmız. Eskerte ketetіn bіr jayt, 1941- 1945 jıldardağı Ulı Otan soğısında Resey, Wkraïna, Belorwssïya, Moldavïya men Vengrïya, Yugoslavïya, Polşa, Çexoslovakïyada opat bolıp, sonda jerlengender deregі  köp kіtaptarda bar bolğandıqtan maqalağa kіrgіzіlmedі. Tulğalarımızdı tolıqqandı tügendew aldağı künnіñ enşіsіnde bolmaqşı. Oqırman tarapınan aytar usınıs-tіlek bolsa, qulaq qoyuğa əzіrmіz.

«Egemen Qazaqstan» gazetі, 2016 jılğı 1 säwіr
nravïtsya:    1087
Tegï: Glavnaya,
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Loading...
Çïtayte tak je:

Kommentarïï