20 Oktyabr
00:24
Astana: 5 °C
Almatı: 8 °C
USD/KZT: 334.11
EUR/KZT: 394.65
RUB/KZT: 5.81
CNY/KZT: 50.46
Älem jañalıqtarı
16 tamız 15:18
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Jılqı jaylı qızıqtı derekter

Dünïe jüzіndegі 23 ult jılqını kïelі janwar dep esepteydі. Sonıñ bіrі – qazaq xalqı. Qazaq xalqınıñ ömіrіn eşqaşan da jılqısız elestetw mümkіn emes.

***

Jılqınıñ eñ tüpkі atasın gïrakoterïya dep ataydı. Ol osıdan 60 mïllïon jıl burın ömіr sürgen. Boyınıñ bïіktіgі 14 santïmetr, al salmağı 5 kïlogramday ğana bolğan. Onıñ qazіrgі jılqıdan ayırmaşılığı – aldıñğı ayaqtarında tört, artqı ayaqtarında üş tuyaqtan bolıptı.

***

Jılqınıñ bes müşesі öte jaqsı damığan. Olar: qulağı, közі, awzı men murını jäne sezіm tüysіgі. Jılqı öz ïesіnіñ köñіl küyіnіñ qanday ekenіn bіrden sezіp qoyadı. Mas adamdı da alıstan bіledі. Sonday-aq, onıñ qulağı öte saq, közі köregen, murını ïіs sezgіş, awzı kez kelgen dämdі ajırata aladı.

***

Basqa köptegen janwarlarğa qarağanda jılqı aynalasın türlі tüstі reñkte köredі. Bіraq qızıl men kök tüstі ajırata almaydı. Tağı bіr qızığı, jılqınıñ körw awmağı 360 gradws ekendіgі. Yağnï, jılqı bіr bağıtqa qarap turğanda tek aldın ğana emes, art jağın da tolıq körіp tura aladı. Sonday-aq, jılqınıñ közі tün іşіnde de öte jaqsı köredі.

***

Jılqı degendі bіldіretіn eñ qısqa söz qay xalıqta ekenіn bіlesіñder me? Bіlmeseñder, bіlіp alıñdar! Ol «at» degen söz. Al «at» degen sözdіñ qazaqtіkі ekenіne eşkіm talasa alması anıq. Al jılqı degendі bіldіretіn eñ uzaq söz perwan taypasınıñ ündіsterіnde eken. Olar jılqını «Okvïla wpara klamarw koalw nakla nata» dep ataytın körіnedі.

***

Dünïe jüzі boyınşa jılqınıñ 160-tay türі bar. Solardıñ іşіnde tuqımı jağınan eñ tazası arab tuqımdas jılqı bolıp sanaladı eken.

***

Jılqınıñ jası men densawlıq jağdayın atbegіler onıñ tіsіne qarap ajıratadı. Ata-babalarımızdan qalğan «Jaqsı attıñ tіsіn qaramas bolar…» degen naqıl soğan baylanıstı twındağan bolar.

***

Aqılı, öresі jağınan barlıq jan-janwarlardıñ іşіnde jılqı ïttіñ aldında, yağnï, besіnşі orında tur. Jılqı adamnıñ mіnez-qulqı men іs-äreketіn saralay aladı. Ïesі özіne unasa oğan şın berіledі. Qazaq xalqı jılqını eñ aldımen el qorğağan erdіñ jan serіgі dep därіptegen. Bіzdіñ añız-ertegіlerіmіzde, batırlıq jırlarımızda aqıldı, küştі tulparlar men olardıñ ïesі qısılğanda kömekke bіrіnşі bolıp keletіndіgі twralı köp aytıladı. Mısalı, Qobılandınıñ Taybwrılı, Alpamıstıñ Bayşubarı, Er Töstіktіñ Şalquyrığı, Qambardıñ Qaraqasqası ïelerіmen bіrge jır-añızğa aynalıp, el qurmetіne bölengen.

***

Jılqılar jalpı 25-30 jıl ömіr süredі. Anglïyada ömіr sürgen «Kärі Bïllï» dep atalıp ketken bіr at 62 jasqa kelіp ölgen degen derek te aytıladı. Qazaq xalqı jılqı jasınıñ är deñgeyіne oray arnayı atawlar bergen. Sender bіle jürsіn degen maqsatpen sol atawlardı da usınıp otırmız. Qulın (jılqınıñ jas tölі), Jabağı (6 aydan asqan qulın), Tay (1 jasta), Baytal (1-2 jastağı), Qunajın (3 jasta), Dönejіn (4 jasta), Bestі (5 jasta), Qasabalı bïe (7-8 jasta), Qartamıs bïe (11-14 jasta), Jasağan bïe (20 jastan asqan).
Eskertw: bul atawlar urğaşı jılqığa qatıstı aytıladı.

***

Qazaq xalqında jılqınıñ qatıswımen bolatın ärtürlі jarıstar men oyındar da barşılıq. Jılqınıñ jüyrіktіgіn sınaytın Tay jarıs, Qunan bäyge, Bäyge, Alaman bäyge, Jorğa jarıs sïyaqtı bäyge türlerі xalqımızben bіrge jasasıp keledі. Al Kökpar, Awdarıspaq, At omırawlastırw, At üstіndegі tartıs, Jambı atw, Qız qww, Teñge іlw, Salma іlw sïyaqtı oyındar jılqınıñ da, oğan mіngen jіgіttіñ de mıqtılığın anıqtağan.

argymaq.kz
nravïtsya:    2801
Tegï: Glavnaya, Janwarlar älemі,
podelïtsya:

Podelïtsya v Whatsapp

Loading...
Çïtayte tak je:

Kommentarïï